Khóa luận: Mô hình quản lý và kinh doanh rác thải phù hợp cho VN

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Mô hình quản lý và kinh doanh rác thải phù hợp cho VN, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Mô hình quản lý và kinh doanh rác thải phù hợp cho Việt Nam này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.

LỜI NÓI ĐẦU

A. Đặt vấn đề

Rác thải là một phần tất yếu của cuộc sống. Khi kinh tế phát triển, dân số tăng lên, nhu cầu tiêu dùng hàng hóa trong xã hội cao dần, rác thải cũng nhiều hơn. Nhắc đến rác thải, người ta thường nghĩ ngay đến những thứ bỏ đi, không còn dùng được nữa, không còn chút giá trị nào, và vì thế, càng tống khứ nó sớm khỏi chỗ của mình càng tốt. Trong xã hội, việc thu gom, xử lý rác thải được coi là thứ hàng hóa công cộng và thuộc trách nhiệm quản lý của Nhà nước. Việc kinh doanh rác thải có lẽ là một khái niệm còn rất xa lạ với nhiều người. Dưới góc nhìn kinh tế, rác thải có giá trị không? Có thể kinh doanh được không? Trong bài khóa luận, em xin được chia sẻ một góc nhìn riêng về việc quản lý và kinh doanh loại “hàng hóa” vô cùng đặc biệt này.

B. Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng phương pháp tổng hợp các nghiên cứu của các tác giả trước đó về các chủ đề khác nhau có liên quan đến rác thải cũng như phân tích thêm giá trị kinh tế của rác, từ đó đưa ra những nhận định, đánh giá, phán đoán tiềm năng phát triển của mô hình quản lý và kinh doanh này. Khóa luận cũng luôn coi trọng các nguyên tắc: khoa học, khách quan, lịch sử, biện chứng…

C. Phạm vi nghiên cứu

Do hạn chế về thời gian và nguồn lực, cũng như lo ngại việc nghiên cứu trên phạm vi rộng có thể gây loãng đề tài nghiên cứu và mất đi tính hấp dẫn của nó, em xin được đi sâu phân tích mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam mà cụ thể là trên địa bàn thành phố Hà Nội dưới 5 góc nhìn: Nhà nước (khu vực công), công ty cổ phần và các mô hình kinh doanh rác tái chế nhỏ lẻ, tự phát (khu vực tư nhân), cộng đồng quản lý (xã hội dân sự) và dự án của các tổ chức phi chính phủ (NGOs).

D. Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc tìm hiểu giá trị của rác thải và các hoạt động liên quan đến rác thải, cũng như phân tích các mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Hà Nội, khóa luận hi vọng có thể giúp người đọc có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về hiệu quả quản lý cũng như khả năng phát triển của việc kinh doanh rác thải và đề xuất một số giải pháp thúc đẩy hiệu quả cho các mô hình này..

E. Bố cục khóa luận

Khóa luận được chia thành 3 phần chính:

Chương I: Cơ sở lý thuyết – xem xét các khái niệm cơ bản về rác thải (định nghĩa, vai trò, phân loại) cũng như giá trị của rác thải dưới góc nhìn kinh tế, từ đó xây dựng khung lý thuyết cho mô hình quản lý và kinh doanh rác thải.

Chương II: Phân tích các mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam (cụ thể ở Hà Nội) – dưới 5 góc nhìn: Nhà nước (khu vực công), công ty cổ phần và các mô hình kinh doanh rác tái chế nhỏ lẻ, tự phát (khu vực tư nhân), cộng đồng quản lý (xã hội dân sự) và dự án của các tổ chức phi chính phủ (NGOs).

Chương III: Giải pháp cải thiện hiệu quả hoạt động của các mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam – đề xuất các giải pháp vi mô cũng như vĩ mô nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động cho hệ thống quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Với một đề tài mới, không thuộc chuyên ngành học và hạn chế về mặt kiến thức, trong khóa luận chắc chắn còn nhiều sai sót, em rất mong nhận được sự đóng góp, chỉ bảo và chia sẻ của các thầy cô để khoá luận của em được hoàn thiện hơn.

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Chương đầu tiên của khóa luận sẽ tìm hiểu một số khái niệm cơ bản về rác thải, chất thải, phế thải, quản lý chất thải, kinh doanh rác thải… cùng với vai trò và các cách phân loại rác thải trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Đây chính là những khái niệm cơ bản nhất, là những viên gạch đầu tiên xây lên mô hình kinh doanh rác thải.

Tiếp theo đó là phần khung lý thuyết cho mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam. Trước hết là nhìn nhận khái niệm rác thải dưới một góc độ khác – góc nhìn kinh tế, để xem liệu rác thải còn có giá trị hay không, và giá trị của nó, hiểu theo nghĩa là lợi ích kinh tế – xã hội mà các chu trình xử lý liên quan đến rác thải (giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, thu gom, chôn lấp…) đem lại như thế nào. Từ đó, xây dựng một số nguyên tắc cơ bản để xây dựng mô hình quản lý và kinh doanh rác thải cho mỗi cộng đồng.

Trong suốt cuốn khoá luận này, giá trị của rác thải luôn được xem xét dưới góc nhìn kinh tế – xã hội và theo 4 cấp độ: Hệ thống quản lý của Nhà nước, Mô hình kinh doanh của tư nhân (công ty), Mô hình quản lý của cộng đồng (xã hội dân sự), và Mô hình hoạt động của các tổ chức phi chính phủ (dự án của các NGOs).

A. Một số khái niệm cơ bản:

I. Khái niệm rác thải, chất thải, phế thải:

1. Rác thải, chất thải, phế thải là gì?

Rác thải là một khái niệm gây tranh cãi. Mỗi người có một cách hiểu riêng. Trong các các văn bản, cơ sở dữ liệu chính thống như Luật, Nghị định, Pháp lệnh, báo chí… cũng ít thấy định nghĩa cho khái niệm này.

Trong Từ điển Tiếng Việt, rác thải được dẫn chiếu là cùng nghĩa với chất thải, “là chất loại ra trong sinh hoạt, trong quá trình sản xuất hoặc trong các hoạt động khác. Rác thải có thể ở dạng rắn, lỏng, khí hoặc các dạng khác” (từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam).

Trong cuộc sống hàng ngày, khi nhắc tới rác thải, ta thường nghĩ đến những thứ bỏ đi, không còn dùng nữa.

Trong Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam 2023 có nhắc đến khái niệm chất thải: “Chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng, khí được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.”

Theo Wikipedia: “Rác thải hay chất thải (waste) là vật liệu hay vật chất không mong muốn. Nó cũng liên quan đến những vật bỏ đi, bã, đồ đồng nát. tùy thuộc vào loại vật liệu và các thuật ngữ địa phương. Trong các cơ thể sống, chất thải liên quan đến những vật chất hay chất độc không mong muốn được thải ra khỏi cơ thể.” Và định nghĩa rác thải sinh hoạt đô thị (Municipal solid waste – MSW): Rác thải sinh hoạt đô thị thường bao gồm rác sinh hoạt (rác thải dân cư) và đôi khi có thêm rác thương mại (commercial waste) do chính quyền địa phương thu gom. Các loại này có thể là chất thải rắn hoặc nửa rắn, nhưng không bao gồm chất thải nguy hại công nghiệp. Khái niệm “rác sinh hoạt” thường có liên quan đến rác từ nguồn là các hộ dân cư và bao gồm các vật liệu chưa tách rời hoặc chuyển đi để tái sản xuất.

Trong luận văn này, để tiện theo dõi, chúng ta sẽ chấp nhận hai khái niệm “chất thải rắn” và “rác thải” là một. Như vậy, rác thải sẽ được hiểu là vật chất dạng rắn được thải ra từ quá trình sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh…

2. Quản lý rác thải và kinh doanh rác thải:

a. Quản lý rác thải:

Như đã trình bày ở trên, khoá luận thống nhất rác thải với chất thải rắn, và vì thế, trong định nghĩa về “quản lý rác thải” cũng sẽ sử dụng cụm từ hay thấy trong các văn bản là “quản lý chất thải”.

Tại lớp tập huấn Quản lý chất thải tổng hợp, Dự án kinh tế chất thải WASTE – ECON, ngày 4-6/6/2022, nhiều khái niệm về quản lý chất thải đã được đưa ra.

Quản lý chất thải là việc kiểm soát của con người tới quá trình thu gom, xử lý và chôn lấp các loại rác thải khác nhau, nhằm giảm thiểu những tác động tiêu cực của rác đến môi trường và xã hội.

Quản lý chất thải là việc thu thập, vận chuyển, xử lý, tái chế hoặc vứt bỏ rác thải. Thuật ngữ này thường có liên quan đến thẩm mĩ học. Quản lý chất thải thường được tiến hành nhằm giảm thiểu tác động của chất thải đến môi trường và nhằm khôi phục nguồn lực từ chúng. Quản lý chất thải có thể bao gồm các loại chất thải rắn, lỏng, khí hoặc hạt nhân, với các phương pháp và lĩnh vực chuyên môn riêng cho từng loại.

Theo tiến sĩ Danh Sơn – viện nghiên cứu và chính sách Khoa học và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, có 4 cách tiếp cận trong quản lý chất thải

Cuối đường ống (end-pipe approach)
Dọc theo quá trình sản xuất (production-pipe-line approach): cách tiếp cận này cũng giống cách tiếp cận sản xuất sạch
Nhấn mạnh vào khâu tiêu dùng (consumer – driven approach)
Hỗn hợp (mixed approach)

Quản lý chất thải tổng hợp: là một hệ thống tối ưu của các nguyên tắc quản lý chất thải, dựa trên sự đánh giá hoàn chỉnh các nghiên cứu về môi trường, năng lượng, kinh tế, chính trị – xã hội, bao gồm sự tổ hợp của hai hay nhiều hợp phần của thang bậc chất thải.

Việc quản lý chất thải ở các nước phát triển và đang phát triển, thành thị và nông thôn, dân cư và công nghiệp, các nhà sản xuất khác nhau rất khác nhau. Việc quản lý các chất thải không nguy hại từ sinh hoạt và sản xuất ở các thành phố lớn thường là trách nhiệm của chức trách chính quyền địa phương, trong khi rác thải thương mại và công nghiệp thường là trách nhiệm của người sản xuất.

b. Kinh doanh rác thải:

“Có môn học nào nghiên cứu riêng về chất thải hay không? Và có ngành khoa học nào xem xét đến lợi ích kinh tế của chất thải hay nhìn nhận rác thải từ góc độ lợi ích kinh tế – xã hội hay không?”. Câu trả lời là ngành kinh tế chất thải. Đây là lĩnh vực khoa học mới hình thành như là gạch nối giữa khoa học kinh tế và khoa học môi trường.

“Kinh tế chất thải bao gồm tất cả các khía cạnh phát sinh, vận chuyển và chôn lấp chất thải, các tác động về kinh tế của việc chôn lấp chất thải” (J. Whitney, chuyên gia tư vấn dự án Waste-econ).

Trong từ điển và các văn bản chính thống không có định nghĩa về “kinh doanh rác thải”. Vì thế, trong khoá luận này, chúng ta sẽ dựa trên cơ sở, góc nhìn của bộ môn Kinh tế chất thải và thống nhất khái niệm “quản lý và kinh doanh rác thải” được đề cập trong khoá luận này bao gồm tất cả các hoạt động quản lý, kinh doanh, trao đổi, buôn bán… rác thải trong tất cả các khía cạnh phát sinh, vận chuyển, chôn lấp để thu được giá trị kinh tế, hoặc giá trị kinh tế – xã hội.

Vì thế, chủ thể trong quá trình quản lý và kinh doanh không chỉ giới hạn ở khu vực tư nhân (các cá nhân hay doanh nghiệp) mà mở rộng ra cả khu vực công – Nhà nước và khu vực xã hội dân sự – cộng đồng. Chẳng hạn như hệ thống quản lý chất thải của Chính quyền địa phương đem lại lợi ích về sức khoẻ cho người dân, cải thiện hình ảnh của cộng đồng… thì mô hình quản lý đó cũng được coi là việc “kinh doanh dịch vụ quản lý chất thải”. Một ví dụ khác là việc thu gom sắt, nhựa, giấy… để tái chế và tạo ra sản phẩm mới có giá trị lớn hơn để thu lợi nhuận, đem lại lợi ích kinh tế cho những người thu gom và cơ sở sản xuất thì cũng được xem là kinh doanh rác thải.

3. Một số khái niệm khác:

Cần chú ý có một số khái niệm cũng hay được nhắc tới và nhầm lần với khái niệm rác thải hay chất thải, đó là phế thải và phế liệu.

Phế thải bao gồm những chất mà người ta không thể sử dụng tiếp tục được nữa. Phế thải là những thứ bỏ đi, không còn giá trị sử dụng và là thứ để vứt đi (dự án Waste-Econ )

Trong Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam 2023 có nhắc đến khái niệm phế liệu: “Phế liệu là sản phẩm, vật liệu bị loại ra từ quá trình sản xuất hoặc tiêu dùng được thu hồi để dùng làm nguyên liệu sản xuất.”

“Chất thải nguy hại là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm, gây ngộ độc hoặc đặc tính nguy hại khác.” Trong khoá luận này, chất thải nguy hại không được xếp vào “rác thải” và nằm trong danh sách không được phép kinh doanh (theo Nghị định số 59/2025/NĐ-CP ngày 9/4/2025 về Quản lý chất thải rắn) ( www.chathairannguyhai.)

Khoá luận cũng xem xét một khái niệm cơ bản trong Kinh tế Môi trường, do đặc thù của “sản phẩm” trong mô hình quản lý và kinh doanh này là “rác thải”, đó là khái niệm Phát triển bền vững:

Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. (Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam 2023)

Bất kể là mô hình kinh doanh tập trung theo hướng tăng lợi nhuận (lợi ích) hay giảm chi phí (thiệt hại) thì tôn chỉ trong bài khoá luận này vẫn là hướng tới sự phát triển bền vững.

II. Phân loại rác thải:

Trên thế giới có rất nhiều cách phân loại rác thải khác nhau. Tác giả xin giới hạn việc phân loại rác thải trên hai cơ sở là nguồn phát sinh và thành phần hoá học có trong rác thải. Ngoài ra, tác giả xin đưa ra cách phân loại ở một số nước trên thế giới.

1. Theo nguồn phát sinh:

Theo nguồn phát sinh (trong định nghĩa “rác thải” của Từ điển Tiếng Việt), rác thải được chia thành các loại:

a. Rác thải sinh hoạt, dịch vụ

Loại rác thải này có thể là rác thải từ hộ gia đình hoặc từ các cơ sở công cộng.

Rác thải từ hộ gia đình (chẳng hạn như phân, nước thải, rác, đồ ăn…) có thể là chất thải thực phẩm chứa các chất hữu cơ dễ phân hủy hoặc phân hủy nhanh, đặc biệt khi thời tiết nóng ẩm, thải bỏ từ quá trình chế biến, buôn bán, tiêu dùng, thực phẩm; hoặc chất thải khác – không có khả năng phân hủy thối rữa nhưng dễ gây ra bụi, như các phần còn lại của quá trình cháy (như tro xỉ, xỉ than…), thải ra từ các hộ gia đình hoặc từ các loại bếp, lò đốt; các đồ gia dụng đã qua sử dụng được làm từ các loại vật liệu khác nhau.

Rác thải từ các cơ sở công cộng, dịch vụ có ít hoặc không có khả năng phân hủy, thối rữa, như giấy và các sản phẩm giấy đã sử dụng, chai lọ, thủy tinh, kim loại, gốm sứ, đất cát, bụi đất… thu gom được từ các bãi tắm, công viên, khu vực công cộng, dịch vụ, công sở, trường học… hoặc đường phố.

b. Chất thải rắn xây dựng

Chất thải từ hoạt động xây dựng được thải ra do phá dỡ, cải tạo các hạng mục/công trình xây dựng cũ hoặc do xây dựng các hạng mục/công trình mới (nhà, cầu, đường giao thông…) như vôi vữa, gạch ngói vỡ, bê tông, ống dẫn nước, tấm lợp v.v… và các vật liệu khác.

c. Chất thải rắn công nghiệp

Đó là chất thải của các quá trình công nghệ sản xuất công nghiệp và phế thải rắn của các cơ sở xử lý. Ví dụ như than để chạy nhà máy nhiệt điện, khai thác mỏ, sản xuất hóa chất, nhựa dẻo, nylon…

d. Chất thải nông nghiệp

Chất thải nông nghiệp có thể bao gồm một trong các dạng sau đây:

Chất thải của các quá trình sản xuất nông nghiệp như phân và nước tiểu động vật (trong chăn nuôi): là nguồn phân bón quý cho nông nghiệp (trồng trọt) nếu áp dụng biện pháp canh tác và vệ sinh hợp lý.
Những sản phẩm hóa học như phân bón, chất điều hòa sinh trưởng, thuốc trừ sâu, trừ cỏ…
Chất thải của các quá trình sản xuất nông nghiệp: thùng, lọ, hộp chứa phân bón, thuốc trừ sâu…
Chất thải y tế: là chất thải từ các bệnh viện, các cơ sở y tế, trạm xá…
Chất thải từ các nguồn khác

2. Theo hàm lượng chất hóa học có trong rác

Theo hàm lượng các chất hoá học có trong rác, rác thải được chia thành rác hữu cơ và rác vô cơ. Trong rác vô cơ người ta lại chia ra các nhóm nhỏ hơn: vật liệu xây dựng; sành sứ; bìa giấy, gỗ…; kim loại.

Hình 1 Tỉ lệ một số loại rác thải

3. Phân loại rác ở một số nước trên thế giới:

Khoá luận xin đưa ra một số cách phân loại rác ở Nhật Bản và Hàn Quốc – hai quốc gia lớn trong khu vực châu Á, có nhiều nét tương đồng về văn hóa với Việt Nam.

Cách đây khoảng 50 năm, Nhật Bản cũng ở tình trạng “bức xúc với rác” như Việt Nam hiện nay. Nhưng ngày nay, tại các khu dân cư ở các thành phố lớn của Nhật Bản (Tokyo, Osaka, Kitakyusu…), người dân được tuyên truyền và rất tự giác phân loại rác thải thành 3 loại cơ bản:

Rác cháy hoặc phân huỷ được (bao gồm rác từ nhà bếp như: cá, rau, giấy, quần áo, đồ dùng sinh lý, đầu mẩu thuốc lá…)
Rác không cháy được (bao gồm các loại nhựa, kim loại, kính, đồ gốm sứ, đồ da, vũ khí, đinh, bóng đèn tròn và bóng đèn huỳnh quang…).
Rác to khó xử lí (bao gồm đồ nội thất, đồ điện tử, xe đạp…).

Cách phân loại này giúp chính phủ quản lý rác thải dễ dàng hơn và có các hình thức xử lý phù hợp cho từng loại rác, đồng thời khuyến khích hoạt động tái chế. Ở Hàn Quốc, rác thải được phân thành 3 loại: Rác thải sinh hoạt, Rác thải xây dựng, Rác thải công nghiệp. Cách phân loại này khá đơn giản và giúp Nhà nước quản lý theo ngành khá hiệu quả.

Wikipedia chia rác thải thành 5 loại sau:

Rác thải sinh hoạt hữu cơ: rác thức ăn và bếp, rác xanh, giấy (có thể tái chế được);
Các vật liệu tái chế: giấy, thủy tinh, chai lọ, hộp, kim loại, một số loại nhựa nhất định…;
Rác thải trơ: chất thải từ vật liệu xây dựng và phá hủy, vôi gạch đổ nát…;
Rác hỗn hợp: quần áo bỏ, Tetra Paks, phế liệu nhựa như đồ chơi;
Rác nguy hại dân cư (hay còn gọi là rác thải nguy hại sinh hoạt) và chất thải độc hại: y tế, rác điện tử, tranh, thuốc, đui bóng đèn, bóng đèn huỳnh quang, bình xịt, thùng chứa phân bón và thuốc trừ sâu, ắc quy, xi đánh giầy…

Cách phân chia này rất chi tiết, cụ thể và khá phổ biến ở các nước phát triển.

4. Phân loại rác thải ở Việt Nam:

Ở Việt Nam, rác thải được phân thành 3 loại: chất thải từ sinh hoạt gia cư gọi là rác sinh hoạt, chất thải y tế, và chất thải công nghiệp. (theo website Bộ Tài nguyên Môi trường tháng 4/2026)

Hình 2 Tỷ lệ chất thải theo phân loại ở Việt Nam

Theo thống kê qua Hội thảo xây dựng chiến lược kiểm soát ô nhiễm ở Việt Nam vào tháng 12 năm 2022, trung bình tổng lượng chất thải rắn hàng năm trên 49 ngàn tấn chia ra theo tỷ lệ sau: Chất thải gia cư 44%, chất thải y tế 1%, và chất thải công nghiệp chiếm 55%.

Rác thải sinh hoạt lại được chia thành 3 loại: rác hữu cơ, rác vô cơ và rác có thể tái chế (3R HN). Hình thức phân loại này chưa chính thức áp dụng cho cả nước.

III. Vai trò của việc quản lý và kinh doanh rác thải

Rác thải có liên quan trực tiếp đến sự phát triển của loài người, cả về mặt kĩ thuật và xã hội.

Khi nhắc đến vấn đề rác thải, người ta thường nhắc tới hai vấn đề kinh tế xã hội nữa cũng song song tồn tại là tăng trưởng kinh tế và gia tăng dân số. Vì khi kinh tế tăng trưởng cao hoặc khi dân số gia tăng nhanh hay kết hợp hai nhân tố này, rác thải sẽ trở thành vấn đề nghiêm trọng hơn cho xã hội. Việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn và tác động tiêu cực của rác thải gần như không thể ngăn chặn được.

Cần phải khẳng định rằng trong bất cứ xã hội nào, tăng trưởng kinh tế và gia tăng dân số là điều hiển nhiên, tất yếu để phát triển xã hội. Có thể nói xã hội càng phát triển, tiêu dùng càng nhiều, rác thải cũng gia tăng nhanh chóng. Quản lý rác thải không chỉ là vấn đề đơn thuần của một khu vực, một địa phương, một quốc gia mà là vấn đề toàn cầu.

Thành phần của rác thay đổi theo thời gian và không gian. Sự phát triển công nghiệp và sáng tạo có liên quan trực tiếp đến các vật liệu rác. Ví dụ như nhựa và công nghệ hạt nhân. Một vài thành phần của rác có giá trị kinh tế và có thể tái chế được khi được thu hồi đúng cách. Như vậy, về mặt kĩ thuật, khi công nghệ ngày càng phát triển, thành phần của rác thải cũng đa dạng hơn, việc quản lý cũng trở nên phức tạp hơn.

Rác thải hữu cơ chẳng hạn như rác hay chất thải thực phẩm, sẽ bị phân hủy tự nhiên bởi các vi sinh vật kỵ khí hay không kỵ khí. Nếu như việc vứt rác hữu cơ không được kiểm soát chặt chẽ thì có thể gây ra một số vấn đề như tăng lượng khí thải nhà kính và có thể tác động đến sức khỏe con người thông qua việc gia tăng nguồn bệnh. Tác động này mang tính trực tiếp nhất, có ảnh hưởng đến cả cộng đồng.

Việc quản lý và kinh doanh rác thải như định nghĩa đã được thống nhất trong khoá luận này, bao gồm cả việc quản lý của chính quyền, việc buôn bán, trao đổi của khu vực tư nhân, những hỗ trợ của các NGOs… là hết sức cần thiết nhằm kiểm soát một cách hiệu quả nguồn lực kinh tế mang tên rác thải. Trách nhiệm khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn lực này thuộc về từng cá nhân và cả cộng đồng.

Một số câu hỏi thường được đặt ra liên quan đến quản lý và kinh doanh rác thải là: “Cần quản lý chất thải như thế nào?”. “Thế nào là cách tiếp cận hợp lý?”, “Trách nhiệm quản lý thuộc về ai?”, “Ai phải trả tiền cho việc quản lý và phải trả bao nhiêu?”

B. Mô hình kinh doanh rác thải dưới góc nhìn kinh tế

Phần này sẽ nhìn nhận lại khái niệm chất thải dưới góc độ kinh tế – như một loại hàng hóa – xem xét phần giá trị còn lại của chất thải và sự chuyển hóa giá trị chất thải qua các bước trong quản lý tổng hợp chất thải, bao gồm: ngăn ngừa, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, thu gom, chôn lấp… và xây dựng khung lý thuyết cho “mô hình quản lý và kinh doanh rác thải”.

1. Rác thải dưới góc nhìn kinh tế

a. Đặc tính của rác thải

Rác thải dưới góc nhìn kinh tế gồm 4 đặc tính sau:

Các chất hoặc vật liệu mà người chủ hoặc người tạo ra chúng hiện tại không sử dụng và chúng bị thải bỏ.
Rác thải gia đình, các sản phẩm phế thải của các hoạt động công nghiệp.
Các chất đặc biệt bị người chủ, người sở hữu đầu tiên loại bỏ, rồi sau đó bị vứt bỏ thường là do một người nào đó khác phải thu dọn.
Các chất mà theo quan điểm của nhiều người là “ra khỏi chỗ của tôi không phải bận tâm của tôi” hay “khuất mắt trông coi”.

(Trình bày của GS. TS. Trần Hiếu Nhuệ, Trung tâm Kỹ thuật Môi trường Đô thị và khu công nghiệp, tháng 6/2022)

b. Liệu rác thải còn giữ được giá trị hay không?

Trước hết, ta có thể dễ dàng thấy rằng rất nhiều chất được coi là rác thải vẫn mang tính năng sử dụng hữu ích. Thường được sử dụng bởi một người nào đó sau khi người sở hữu ban đầu không sử dụng nữa và thải bỏ. Điều này có nghĩa là rác thải có thể mất giá trị hay trở thành vô giá trị với người chủ ban đầu, nhưng nó vẫn có thể có giá trị với người khác. Điều quan trọng trong quản lý và kinh doanh là tạo điều kiện cho việc chuyển giao giá trị của rác thải từ người sử dụng này sang người sử dụng khác theo cách có hiệu quả.

2. Rác thải dưới góc nhìn “bộ phận trong cả chu trình”

2.1. Rác thải trong hệ thống nguyên liệu sản xuất:

Theo định luật bảo toàn năng lượng, vật chất không tự nhiên sinh ra cũng không tự nhiên mất đi, nó chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác.

Rác thải cũng vậy. Mọi vật chất bị loại bỏ đều đến một nơi nào đó: tái sử dụng, tái chế hoặc đem đến bãi thải, có thể tác động môi trường và gây rủi ro cho sức khỏe con người.

Dòng thải của rác, gồm các thành phần với tỉ lệ tương đối ổn định các chất hữu cơ, các loại nhựa, giấy, kim loại, thuỷ tinh, vải, các chất không thể tái chế như chất thải xây dựng và chất thải công nghiệp.

Trong khâu chế tạo, từ những giai đoạn đầu như chiết và khai thác, phân loại tinh chế, chuẩn bị nguyên liệu đến tạo hình, sản xuất… hay trong khâu dịch vụ, từ việc vận chuyển, cung cấp cơ sở thiết bị đến tiếp thị, phân phối… đều có thể tạo ra sản phẩm phụ chính là rác thải.

Có thể thấy vị trí của rác thải trong khâu chế tạo và khâu dịch vụ ở hình dưới đây:

Hình 3 Chu trình khâu chế tạo
Hình 4 Chu trình khâu dịch vụ

Rõ ràng là bất cứ quá trình nào trong việc sản xuất, phân phối, tiêu thụ sản phẩm đều phải sử dụng các nguyên liệu đầu vào, năng lượng, nước, không khí để tạo ra giá trị, tạo ra sản phẩm hoặc gia tăng giá trị của sản phẩm, đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Trong các quá trình đó việc tạo ra chất thải trong tất cả các dạng vật chất (rắn, lỏng, khí…) là không thể tránh khỏi. Chất thải được tạo ra như là các thành phần “phi sản phẩm” của chu trình tạo giá trị, tồn tại song song với sản phẩm. Câu hỏi đặt ra không phải là “loại bỏ hoàn toàn chất thải” mà là “làm sao để đạt được mức tối ưu”, tức là đạt được lợi nhuận (lợi ích) tối đa về mặt kinh tế và môi trường. Đó chính là mục tiêu của hệ thống quản lý nguyên liệu.

Hình 5 Các mục tiêu của hệ thống quản lý nguyên liệu

Trong mô hình trên, có thể thấy, hệ thống quản lý nguyên liệu đòi hỏi việc tối ưu hoá không chỉ là đầu vào (các nguồn lực) để đạt lợi nhuận cả về môi trường và tài chính, mà còn là giảm thiểu tối đa đầu ra phi sản phẩm để đạt được lợi nhuận cả về môi trường và kinh tế. Xét về mặt này, lợi ích môi trường của việc “quản lý và kinh doanh rác thải” gắn liền với lợi ích kinh tế của doanh nghiệp sản xuất, dịch vụ. Nó cũng phù hợp với nguyên tắc quản lý chất lượng và hiệu quả về thời gian.

Cũng từ sơ đồ này, ta thấy rõ sự liên quan của các bên đến hệ thống quản lý nguyên liệu, gồm cả hộ gia đình – ở vị trí trung tâm, và các khu vực sản xuất, dịch vụ, nông nghiệp, khu vực quản lý nhà nước.

2.2. Giá trị, lợi ích và chi phí của các khâu liên quan:

Hình 6 cho thấy hệ thống quản lý chất thải rắn tổng hợp bao gồm chu trình đầu vào – chất thải, năng lượng, nguyên liệu, nước, qua các quy trình từ thủ công đến sử dụng công nghệ hiện đại, từ thu gom, phân loại, tái chế… đến xử lý nhiệt, sinh học, để cho ra các sản phẩm là nguyên liệu thứ cấp, phân compost, các năng lượng hữu ích, đồng thời tạo ra khí thải, nước thải và các chất trơ được chôn lấp. Tất nhiên, mô hình này chỉ là khái quát, chưa tổng hợp được tất cả các hoạt động. Trong mô hình này, chất thải đóng vai trò là đầu vào và đầu ra là các loại chất thải ở các dạng khác nhau như khí, lỏng, rắn…

Hình 6 Mô hình quản lý chất thải rắn

Tiếp theo khoá luận sẽ phân tích giá trị của mỗi hoạt động liên quan trong hệ thống quản lý này, bao gồm: ngăn ngừa, giảm thiểu (reduction), tái sử dụng (reuse), tái chế (recycle), thu hồi hay phục hồi (recoverable) và thải bỏ.

Trong bộ môn kinh tế chất thải, các hoạt động này được xếp vào thang bậc quản lý chất thải, gồm:

Ngăn ngừa
Giảm thiểu
Tái sử dụng
Tái chế: ủ phân
Thu hồi: đốt, nhiệt phân, khí hóa
Thải bỏ: chôn lấp

a. Ngăn ngừa:

Ngăn ngừa là việc tránh tạo ra rác thải ngay từ đầu. Điều này thường rất khó, vì rác thải thường đi đôi với tiêu dùng. Ngăn ngừa việc thải rác thường làm giảm động lực của tiêu dùng. Cũng có một cách khác là can thiệp vào khâu sản xuất, khuyến khích việc sáng tạo các sản phẩm có thể tận dụng lại mà không tạo ra rác thải, đòi hỏi công nghệ sản xuất cao hơn, giá thành sẽ đắt.

Ngăn ngừa và giảm thiểu tối đa hoặc là việc ngăn ngừa tuyệt đối (hoặc xả thải ở mức không). Điều này không dễ gì đạt được, thường yêu cầu có sự thay đổi trong sản phẩm, thiết kế lại quy trình sản xuất hoặc thói quen của người tiêu dùng.

b. Giảm thiểu:

Giảm thiểu là việc tránh tạo ra chất thải. Giảm thiểu tối đa chất thải bao gồm giảm thiểu tại nguồn, tái chế và xử lý. Giảm thiểu tại nguồn là việc thay thế sản phẩm và giảm thiểu hoặc ngăn ngừa sự phát sinh chất thải trong một quy trình. Tái chế là việc giảm thể tích của chất thải thông qua việc tạo ra các chất liệu có giá trị có khả năng được tận dụng sau này. Xử lý là hoạt động này nhằm giảm thể tích của chất thải thông qua việc tạo ra các nguyên liệu có giá trị.

c. Tái sử dụng:

Tái sử dụng là việc sản phẩm hoặc nguyên liệu có tuổi đời hữu ích thông qua việc sử dụng nhiều lần mà không cần có sự thay đổi hình dạng vật lý, VD: chai lọ thủy tinh dùng lại được, giường gỗ…Tái sử dụng thông thường liên quan đến việc sử dụng chúng cho cùng một mục đích hoặc cho cùng một mục đích tương tự.

Có 3 cấp độ tiếp cận cho sự giảm thiểu rác thải, bao gồm: kết thúc nhanh chóng với chi phí không đáng kể hoặc bằng 0; thực hiện trong khoảng thời gian lâu hơn và chịu thêm chi phí; và yêu cầu những thay đổi chính về thiết bị và thói quen.

Bảng 1 Ưu nhược điểm của tái sử dụng

d. Tái chế

Tái chế có liên quan tới việc tách một sản phẩm cũ và sử dụng các nguyên liệu đó để tạo thành một sản phẩm mới. Nguyên liệu phải được gia công lại và các công đoạn bổ sung có những ảnh hưởng phụ đến môi trường.

Có 3 phương thức tái chế. Thứ nhất là trực tiếp sử dụng hoặc tái sử dụng chất thải trong quy trình sản xuất công nghiệp. Thứ hai là thu hồi nguyên liệu thứ cấp cho mục đích sử dụng khác. Và thứ ba là loại bỏ tạp chất nhằm thu được chất liệu không chứa chất ô nhiễm.

Các hoạt động tái chế bao gồm: thu gom nguyên liệu thứ cấp, chuẩn bị nguyên liệu cho thị trường và sản xuất sản phẩm mới. Do các quy trình sản xuất công nghiệp, nguyên liệu có tiềm năng tái chế phải được phân loại riêng. Yêu cầu đặt ra là phải giảm thiểu hoặc ngăn ngừa các sự nhiễm bẩn.

Trong tái chế rác thải có hai quy trình là mạch kín (tái chế sơ cấp) sử dụng nguyên liệu cho cùng một loại sản phẩm và vòng hở (tái chế thứ cấp) tạo ra các loại sản phẩm mới từ nguyên liệu ban đầu.

Tái chế là một quy trình sản xuất công nghiệp liên quan tới nguồn nguyên liệu, năng lượng và các tác động môi trường của chúng. Hoạt động tái chế có những ưu nhược điểm có thể kể ra trong bảng sau.

Bảng 2 Ưu nhược điểm của hoạt động tái chế

Dự tính khoảng 20-25% rác thải từ hộ gia đình (ở các nước phát triển) có thể tái chế được. Còn ở các nước phát triển, tỉ lệ này cao hơn nhiều. Chúng ta có thể thấy các tỉ lệ trong hình vẽ sau. (theo Waste-econ)

Bảng 3 Tại sao chúng ta nên tái chế?

Nghiên cứu của trường Đại học Quốc gia Australia cho thấy việc tái chế giấy có thể giảm tới 50% năng lượng và giảm được 90% nước từ cây cối. Tái chế lọ nhựa PET giúp tiết kiệm 84% năng lượng để sản xuất lọ đó từ nguyên liệu thô. Với thuỷ tinh, tỷ lệ này là 74% và với nhôm là 95%.

e. Thu gom:

Phương thức thu gom nhằm thu hồi các thành phần có khả năng tái chế đóng một vai trò quan trọng đối với chi phí, tỷ lệ được tái chế và tác động môi trường.

Có 4 phương thức thu gom. Phương thức đầu tiên là thu gom tại nhà, bao gồm thu gom trực tiếp từ các hộ gia đình và thu gom riêng rẽ với dòng chất thải hỗn hợp. Thứ hai là thu gom tại các điểm thu gom: các hộ gia đình lưu chuyển vật liệu có khả năng tái chế tới khu tập trung với các container chuyên dụng nhằm phân loại các vật liệu theo từng nhóm khác nhau. Thứ ba là tại các khu tập trung: có thể đáp ứng khả năng lưu chứa chất thải đối với một tòa nhà công trình hoặc một khu vực nhất định có mật đọ dân cư cao. Cuối cùng là phương thức thu gom hỗn hợp: một số loại vật liệu được thu gom trực tiếp từ các hộ gia đình, một số khác được các chủ hộ chuyển tới địa điểm thu gom.

Về mặt chi phí, có 2 phương thức thu gom là phương thức B&C (Buy & Collect) các chủ hộ chịu chi phí thu gom và phương thức A (Authority) – các chi phí thu gom và vận chuyển được xác định bởi cơ quan có thẩm quyền.

Phương thức thu gom có thể ảnh hưởng tới việc khả năng thu hồi. Chẳng hạn trong phương thức A, các chất không bị nhiễm bẩn có khả năng thu hồi có tỷ lệ phần trăm cao hơn.

f. Thu hồi nguyên liệu

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến mức thu hồi vật chất như mức thuận tiện và mức thúc đẩy. Mức thuận tiện bao gồm các yếu tố: lượng phân loại, trở ngại trong phân loại, yêu cầu thêm diện tích lưu kho, khoảng cách đến điểm thu gom, mức độ vệ sinh… Mức thúc đẩy gồm: chất lượng và tần suất thúc đẩy, môi trường/ nhận thức/ mối quan tâm, áp lực cùng cấp, các yêu cầu có tính pháp lý và sự sẵn có các phương pháp lựa chọn tiêu hủy rác thải thay thế…

Tại nhiều quốc gia, hệ thống phân loại chuyên dụng được biết như là MRF (Material Recovery Facilities) hay hệ thống phục hồi nguyên liệu được thiết lập hay điều khiển bởi cơ quan có thẩm quyền hoặc công ty tư nhân. Việc phân loại có thể được thực hiện bằng tay, cơ giới hoặc cả hai.

g. Chôn lấp (thải bỏ):

Chôn lấp là việc tiêu hủy rác thải bằng phương pháp chôn nén và phủ lấp bề mặt trong điều kiện được hoặc không được kiểm soát, thường áp dụng công nghệ cổ điển và thông dụng nhất Đây là phương pháp tiêu hủy rác cuối cùng, không thể tránh khỏi và là một phần hợp thành quan trọng trong chiến lược quản lý chất thải tổng hợp. Nó cũng là giải pháp ít tốn kém nhất và thường không yêu cầu tiền xử lý.

Như vậy, mỗi khâu trong chuỗi hệ thống quản lý chất thải có thể đem lại các giá trị, lợi ích khác nhau, đồng thời đòi hỏi chi phí khác nhau. Do vậy, ta cần phải cân nhắc giữa lợi ích và chi phí của mỗi hoạt động khi tiến hành việc quản lý và kinh doanh rác thải.

3. Khung lý thuyết và các nguyên tắc thiết kế mô hình

Rác thải và các hoạt động liên quan là hàng hoá công cộng hay tư nhân? Đề thực hiện thành công các thiết kế định hướng từ dưới lên (bottom up), cần phải hiểu được cơ sở lí thuyết về các nguồn tài nguyên hay hàng hoá – mà trong trường hợp này là rác thải và các hoạt động liên quan đến rác thải (như thu gom, tái chế, thải bỏ…)

Vào năm 2016, McKean tranh luận rằng hàng hoá công cộng là loại hàng hoá mà việc tiêu dùng nó không làm giảm lượng tiêu dùng sẵn có cho những người khác, nó không cạnh tranh và không loại trừ, không thể tiêu thụ hết và nên được chi trả bởi các quỹ công cộng và được “vận chuyển” bởi những cơ sở công cộng. Ngược lại, hàng hoá tư nhân có thể chia nhỏ và số lượng tiêu dùng của người này sẽ ảnh hưởng tới lượng tiêu dùng của người khác. Các hàng hoá này vì thế sẽ được các cá nhân thanh toán (thường thông qua phí sử dụng) và được vận chuyển bởi khu vực tư nhân.

Rất nhiều hoạt động nằm trong khái niệm “quản lý chất thải rắn” nằm trong khu vực được coi là “hàng hoá công cộng hoàn toàn”. Có thể thấy phân loại của một số loại rác thải và việc quản lý chất thải thành hàng hoá công cộng, tư nhân trong hình 8.

Hình 7 Hàng hoá công cộng và hàng hoá tư nhân

Từ bảng biểu trên, có thể thấy việc thu gom rồi bán các nguyên vật liệu tái chế được xem là một thứ hàng hoá tư nhân và hoàn toàn khả thi trong việc thực hiện. Việc tiêu dùng diễn ra riêng biệt, đơn lẻ. Vì thế, có thể xem các loại rác thải có khả năng trở thành nguyên liệu tái chế giống như hàng hoá thông thường.

Hoạt động thu gom rác thải thông thường có thể xem là khả thi để tiến hành, mang xu hướng của thứ hàng hoá tư nhân, nhưng cần sự tham gia tiêu thụ của nhiều người mà xét thấy ở đây là các cộng đồng địa phương. Việc thu gom rác tái chế ở cộng đồng cần sự tiêu dùng của tập thể, và có hơi hướng của hàng hoá công cộng, nên việc thực hiện khó khăn hơn. Các hoạt động như thu gom rác thông thường, chôn lấp an toàn, vận chuyển rác thải đến bãi chôn lấp, dọn dẹp đường phố và các khu vực công cộng… được xếp vào nhóm hàng hoá công cộng, cần có sự tiêu dùng của số đông.

Trong vấn đề môi trường đô thị, rác thải đóng vai trò như một nguồn lực mở. Có thể quản lý thông qua chính quyền trung ương, khu vực hoặc địa phương, cơ sở hoặc bởi các nhóm cộng đồng, các cá nhân hay khu vực tư nhân, hoặc có thể không phải bất cứ chủ thể nào kể trên. (theo Furedy, 2007).

Hadin (năm 1968) đã kết luận rằng hoạt động thu gom (thông qua việc cưỡng chế) là cần thiết để đạt đuợc giải pháp mà xã hội mong muốn. Theo cách này, các vấn đề rác thải hay vệ sinh đường phố có thể được nhìn dưới góc độ hợp tác.

Năm 1973, trong một nghiên cứu của mình, Sen mô tả tình huống này bằng ví dụ về những chai thuỷ tinh và các cá nhân phải lựa chọn một trong bốn phương án (giống như nguyên tắc lý thuyết trò chơi). Nếu như hai hộ gia đình cùng sống trên một con phố, sự hợp tác là cần thiết để cả hai cùng không xả rác ra đường phố và giữ cho con phố sạch sẽ. Nhưng nó sẽ đòi hỏi hai hộ gia đình phải bỏ chi phí. Theo Sen định nghĩa chi phí là các nỗ lực cần tăng cường hay phải bỏ thêm thời gian.

Việc thải bỏ rác trên đường phố sẽ là phương án thay thế rẻ hơn và mỗi cá nhân độc lập sẽ muốn vứt rác ra đường hơn là việc phải vướng vào việc mang rác bỏ vào thùng thu gom hay tệ hơn là phải mang rác đi đổ vào giờ thích hợp (chẳng hạn như khi có kẻng đổ rác) (theo Basu, 2015).

Những gì được coi là hành vi hợp lý của mỗi cá nhân lại dẫn tới một kết quả mà xã hội không mong muốn – một khu phố ngập rác. Nói chung, những lợi ích từ việc giữ sạch đường phố là ví dụ điển hình về hàng hoá công cộng, khi mà chi phí là tư nhân. Sen (1973) cũng đưa ra ví dụ về tình huống tiến thoái lưỡng nan của một tù nhân (trong lý thuyết trò chơi) khi phải đưa ra một sự lựa chọn để giữ đường phố sạch với chi phí 15 (đơn vị tiền tệ) một tháng cho mỗi hộ. Chi phí có thể thấy trong ma trận sau:

Hình 8 Ma trận lý thuyết trò chơi giữa hai hộ gia đình trong khu phố

Từ góc nhìn chi phí, Sen (1973) đã chỉ ra rằng hộ gia đình 1 sẽ đạt tối ưu nếu không hợp tác, trong khi hộ gia đình kia phải trả toàn bộ (theo Anand, 2018). Tương tự như vậy, hộ gia đình 2 sẽ đạt tối ưu khi không hợp tác, nhưng hộ gia đình 1 phải thanh toán. Sen (1982) đã khẳng định: không hợp tác sẽ là xu hướng áp đảo.

Do đó, các cộng đồng với khả năng tiếp cận hạn chế để từ chối việc thu gom bởi các tổ chức công cộng hay ở những nơi không có các tổ chức tư nhân cần phải cố gắng để hợp tác và tham gia vào hệ thống thu gom và chôn lấp rác thải cộng đồng nhằm tối thiểu hoá chi phí. Hệ thống cộng đồng này có thể bao gồm việc thu gom từ khu vực công cộng hoặc từ các tổ chức tư nhân hay các hộ gia đình. Cần phải có sự tham gia của cư dân, những người thải rác ở các điểm thu gom tập trung hay đổ rác khi những công nhân vệ sinh môi trường đánh kẻng. Sự tham gia của cộng đồng này là đóng góp một cách tự nguyện và đáng kể. Đối với các điểm thu gom tập trung, rất khó để ước tính đuợc số lượng cư dân mang rác đến. Thêm vào đó, cư dân trong cộng đồng không mang rác ra đổ khi những người đi thu gom đánh kẻng, rác thải theo một cách nào đó chắc chắn sẽ gây ô nhiễm khu vực công cộng nơi họ thải bỏ trên đường phố, khi chôn hoặc đốt chúng. Sử dụng các biện pháp chôn lấp không hợp lý, các hoạt động này sẽ gây tác động tiêu cực tới các thành viên trong cộng đồng. Theo cách này, hệ thống cộng đồng thu gom rác thải có thể được coi như một thứ hàng hoá công cộng. Từ đó, có thể thấy rằng, việc thu gom rác thải từ các hộ gia đình đơn lẻ có thể được coi là hàng hoá công cộng hay không sẽ phụ thuộc vào trình độ văn hoá và địa vị xã hội của cư dân trong cộng đồng đó. Vì thế, nó cũng phụ thuộc vào mức phí phải trả có quá cao không, thường thì trong đa số các trường hợp, các tổ chức cộng đồng có tiếng nói sẽ xây dựng ra một mô hình bù đắp chi phí thông qua việc thu phí sử dụng. Trong các cộng đồng mà cư dân nhận thức được sự cần thiết phải có môi trường công cộng trong lành và không vướng phải sự hạn chế nguồn lực, sự thiếu năng lực của chính quyền, dịch vụ thu gom rác thải từ các hộ gia đình có thể được coi là hàng hoá tư nhân cho các hộ gia đình sẵn sàng chi trả cho dịch vụ đó (theo Furedy, 2007). Trong cộng đồng nơi mà dân cư còn nhận thức hạn chế về sự cần thiết phải có một môi trường sạch sẽ, sẽ có sự chống đối việc thu phí sử dụng và xu hướng chung là sẽ thực hiện các hành vi gây ô nhiễm môi trường như vứt rác ở những nơi công cộng, hay trên các mảnh đất canh tác, hay đốt rác.

3.2. Nguyên tắc thiết kế mô hình kinh doanh rác thải

Với phân tích về hàng hoá công cộng ở trên, việc xây dựng hệ thống quản lý dựa trên cơ sở cộng đồng là cần thiết, và cần phải xây dựng các nguyên tắc thiết kế mô hình “kinh doanh rác thải” trên cơ sở cộng đồng này.

Năm 2010, Ostrom cho rằng những người sử dụng và nhà cung cấp hệ thống thuỷ lợi có thể lợi dụng những kẽ hở trong các văn bản pháp lý để đối phó với các quy định vật lý, kinh tế, xã hội, văn hoá của từng hệ thống. Điều này cũng đúng với việc quản lý rác thải khi mà những người giám sát hệ thống phải xây dựng, thiết kế và thực thi hệ thống văn bản pháp quy cho việc thu gom và chôn lấp rác thải cộng đồng. Esman và Uphoff năm 1984 đã lưu ý rằng bản thân trong các tổ chức này đã có sẵn rất nhiều văn bản pháp quy về tổ chức hay cấu trúc rồi. Ostrom năm 2008 đã định nghĩa nguyên tắc này như sau: “một phần hay một điều kiện giúp cho việc tính toán thành công của các tổ chức trong việc duy trì các công việc thể chất và đạt được sự tuân thủ các quy định hiện hành của các thế hệ những người sử dụng”. Ostrom tập trung mô tả các quy tắc tồn tại lâu dài, các hệ thống tự tổ chức.

Trường hợp này khá đặc biệt ở Việt Nam. Từ khi tiến hành công cuộc Đổi mới (1986), các hệ thống tự tổ chức được coi là riêng biệt, nằm ngoài phạm vi “kế hoạch tập trung” của chính phủ. Hệ thống này không mới lạ gì ở Việt Nam, tuy nhiên, các quy định tổ chức từ trước tới nay lại bao gồm cả quy định ở mức độ cao là hệ thống kiểm soát và can thiệp của chính phủ. Điều đặc biệt trong trường hợp nghiên cứu hiện tại là quản lý rác thải không được nghiên cứu riêng biệt và thực tế ở Việt Nam cho thấy nhiều điểm giống với nguyên tắc thiết kế.

Theo nguyên tắc phát triển cộng đồng, để xây dựng thành công hệ thống quản lý rác thải, cần tuân thủ theo 5 nguyên tắc sau:

a. Nguyên tắc 1: Ranh giới được xác định rõ ràng

Ostrom (2010) lưu ý rằng “việc phân định ranh giới và đặc biệt là với quyền sử dụng nó có thể coi là bước đầu tiên trong việc tổ chức các hoạt động thu gom. Nếu ranh giới không rõ ràng, không ai có thể biết được ai đang quản lý cái gì, cho ai.” Điều này có liên quan tới các điều khoản về quản lý rác thải khi mà có định nghĩa rõ ràng cộng đồng là gì. Trong khoá luận này, các cộng đồng được định nghĩa rõ ràng dựa trên cấp quản lý cấp tỉnh, thành phố và phí thu gom. Những người thu gom rác quen thuộc với các hộ gia đình và các tuyến thu gom đã được xác định, cũng trở nên quen thuộc với cư dân thông qua rác thải hàng ngày và việc thu gom phí đổ rác. Do đó, họ không thể là những người xa lạ như những người phi cư trú. Điều này khẳng định cộng đồng là đóng đối với người ngoài, bởi như thế hệ thống sẽ không đem lại lợi ích cho những người không đóng góp nó (ở đây là lợi ích từ việc chôn lấp rác miễn phí).

b. Nguyên tắc 2: Sự cân bằng hợp lý giữa lợi ích và chi phí

Nguyên tắc này cho rằng phí tiêu thụ dịch vụ và chi phí phải phù hợp với việc thải rác của các hộ gia đình và được điều chỉnh theo hai cách. Cách thứ nhất là bằng khối lượng, hay chính là số túi rác mỗi gia đình thải ra. Cá nhân, hộ gia đình nào thải rác nhiều hơn sẽ phải trả nhiều phí hơn, chẳng hạn nếu một hộ gia đình thải hai túi rác thì họ sẽ phải trả phí gấp đôi hộ gia đình chỉ thải một túi. Cách thứ hai là tính phí dựa trên số nhân khẩu trong hộ gia đình, chẳng hạn: một hộ gia đình có 4 nhân khẩu sẽ phải trả phí gấp đôi hộ chỉ có hai người.

c. Nguyên tắc 3: Cam kết cộng đồng dựa trên sự đồng thuận

Các cư dân trong cộng đồng sẽ được quyền và được khuyến khích tham gia vào các quyết định có liên quan đến hệ thống rác thải, cung cấp “đầu vào” cho tổ chức quản lý và thu hút sự quan tâm đến những vấn đề của họ.

d. Nguyên tắc 4: Giám sát chặt chẽ

Khi cư dân trong cộng đồng thấy những người khác trong cộng đồng vứt rác vào những lúc và ở những nơi không phù hợp, họ sẽ thông báo với các tổ chức nhằm buộc người đó phải chịu trách nhiệm với hành vi của mình.

e. Nguyên tắc 5: Cơ chế xử phạt nghiêm minh

Các cá nhân khi bị cư dân trong cộng đồng giám sát và phát hiện thấy vi phạm hoặc không chịu trả phí tiêu thụ sẽ phải đối mặt với cơ chế xử phạt. Cũng theo đó, các cá nhân không tham gia vào hệ thống này sẽ bị tách biệt khỏi các hoạt động cộng đồng. Chính sự loại trừ này có thể khuyến khích được các cư dân tham gia.

f. Nguyên tắc 6: Cá nhân nhận thức tối thiểu về quyền lợi của mình

Các cộng đồng được cho phép sáng tạo ra các tổ chức và hệ thống quản lý chất thải của riêng họ và được chính quyền địa phương cấp trên thông qua. Các cá nhân trong cộng đồng cũng nhận thức được một cách rõ rệt sự cần thiết phải tổ chức mô hình thu gom rác thải và có những hành vi hợp lý.

3.3. Thực kiện việc kiểm toán chất thải:

a. Khái niệm

Murray Haight định nghĩa: Kiểm toán chất thải là quy trình thực hiện từng bước được sử dụng để cung cấp các thông tin về khối lượng và thành phần của chất thải được sinh ra từ một cơ sở.

b. Tại sao phải kiểm toán chất thải?

Kiểm toán chất thải nhằm cung cấp các thông tin cần thiết nhằm chuẩn bị kế hoạch giảm thiểu chất thải, xem xét lại cách tiếp cận chi phí – lợi ích để giảm thiểu chất thải, tuân theo các nguyên tắc, luật môi trường hiện hành và nhằm hỗ trợ việc chứng nhận, ví dụ ISO 14000.

Hình 9 Các yếu tố liên quan trong kiểm toán chất thải

Kiểm toán chất thải liên quan tới việc xác định: Lượng chất thải được tạo ra là bao nhiêu? Thành phần chất được thải ra là gì? Nguồn gốc và nguyên nhân của sự phát sinh chất thải?

Kiểm toán chất thải gồm 7 bước cơ bản: xem xét quá trình vận hành; nhận dạng chất thải; lên kế hoạch kiểm toán; tiến hành kiểm toán; phân tích dữ liệu; báo cáo kết quả; thực thi, ví dụ: các nguyên tắc thực hành quy trình mới.

Báo cáo kiểm toán chất thải xác định các cơ hội nhằm: giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, giảm thiểu hoặc ngăn ngừa các thành phần độc hại, tiết kiệm chi phí… Từ đó đánh giá lợi ích tổng thể cho chương trình quản lý chất thải của công ty bạn và cung cấp mốc chuẩn cho công tác quan trắc.

Việc thực hiện kiểm toán chất thải cũng quan trọng như thực hiện kiểm toán trong các hoạt động sản xuất kinh doanh, không chỉ giúp bản thân cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp, cộng đồng, chính phủ… nhận thức được chuyện gì đang diễn ra mà còn giúp họ nhìn nhận lại và cải thiện hoạt động để tăng hiệu quả và năng lực quản ý và kinh doanh rác thải.

Luanvan

Khóa Luận, Kinh Tế Đối Ngoại