Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Phân tích thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam (cụ thể HÀ NỘI) này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.

Trong chương thứ II này, khóa luận sẽ đi sâu nghiên cứu mô hình kinh doanh rác thải ở Việt Nam. Ở đây, rác thải và các dịch vụ liên quan đến rác thải (thu gom, tái chế, chôn lấp…) sẽ được xem xét dưới góc độ một loại hàng hóa – là “đầu ra” phi sản phẩm của quá trình phát triển kinh tế, là nguồn lực “đầu vào” cho quá trình tái chế, hay là “sản phẩm dịch vụ” cho các cá nhân, cộng đồng.

Trước hết, trong phần A, khóa luận sẽ trình bày tổng quát và khách quan về thực trạng phát sinh của rác thải và các hoạt động liên quan ở Việt Nam hiện nay. Trong đó, rác thải được xem như là kết quả “không mong muốn” nhưng là tất yếu của quá trình phát triển, tăng trưởng kinh tế và gia tăng dân số. Tại đó, giá trị của rác thải là giá trị âm, hay nói cách khác, rác thải là vấn nạn, đem lại tác động tiêu cực cho xã hội. Khi đó, giá trị kinh tế của rác thải có lẽ không quan trọng bằng giá trị môi trường và giá trị xã hội mà các hoạt động có liên quan đến rác thải mang lại.

Trong phần B của chương này, khóa luận xin được phân tích một cách chi tiết hơn các mô hình “kinh doanh rác thải” hiện tại ở Hà Nội, một thành phố lớn và là thủ đô của Việt Nam. Như đã nói ở chương I, việc “kinh doanh rác thải” bao gồm tất cả các hoạt động quản lý, kinh doanh, trao đổi, buôn bán… rác thải trong tất cả các khía cạnh phát sinh, vận chuyển, chôn lấp để thu được giá trị kinh tế, hoặc giá trị kinh tế – xã hội. Chúng ta sẽ cùng xem xét mô hình “kinh doanh rác thải” ở 3 khu vực: khu vực công (public sector), khu vực tư nhân (private sector) và khu vực xã hội dân sự (civil society), trong đó sẽ lần lượt xem xét tới mức độ kinh tế tăng dần theo 5 cấp độ: hệ thống quản lý Nhà nước, mô hình công ty nhà nước – công ty môi trường đô thị URENCO, mô hình cộng đồng quản lý, mô hình buôn bán rác tái chế một cách tự phát, và cuối cùng là hoạt động dự án của các tổ chức phi chính phủ (NGOs). Khóa luận sẽ dựa trên lý thuyết “bàn tay vô hình” của Adam Smiths và tìm lời giải cho câu hỏi “Ai sẽ là người phải chịu trách nhiệm về rác thải?”

A. Phân tích tình hình chung

1. Tình hình kinh tế, chính trị, xã hội Việt Nam:

Dấu mốc đáng nhớ nhất đối với sự phát triển của Việt Nam có lẽ là công cuộc “Đổi mới” từ Đại hội Đảng VI năm 1986. Kể từ đó, Việt Nam đã có nhiều thay đổi to lớn, trước hết là sự đổi mới về tư duy kinh tế, chuyển đổi từ cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp, sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đa dạng hóa và đa phương hóa các quan hệ kinh tế đối ngoại, thực hiện mở cửa, hội nhập quốc tế. Con đường đổi mới đó đã giúp Việt Nam giảm nhanh được tình trạng nghèo đói, bước đầu xây dựng nền kinh tế công nghiệp hóa, đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao đi đôi với sự công bằng tương đối trong xã hội.

Việc xây dựng luật và các thể chế thị trường ở Việt Nam đã từng bước xóa bỏ cơ chế tập trung, bao cấp, nhấn mạnh quan hệ hàng hóa – tiền tệ, tập trung vào các biện pháp quản lý kinh tế, thành lập hàng loạt các tổ chức tài chính, ngân hàng, hình thành các thị trường cơ bản như thị trường tiền tệ, thị trường lao động, thị trường hàng hóa, thị trường đất đai… Cải cách hành chính được thúc đẩy nhằm nâng cao tính cạnh tranh của nền kinh tế, tạo môi trường thuận lợi và đầy đủ hơn cho hoạt động kinh doanh, phát huy mọi nguồn lực cho tăng trưởng kinh tế. Chiến lược cải cách hành chính giai đoạn 2019-2028 là một quyết tâm của Chính phủ Việt Nam, trong đó nhấn mạnh việc sửa đổi các thủ tục hành chính, luật pháp, cơ chế quản lý kinh tế… để tạo ra một thể chế năng động, đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

Cơ cấu các thành phần kinh tế ngày càng được chuyển dịch theo hướng phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, trong đó kinh tế tư nhân được phát triển không hạn chế về quy mô và địa bàn hoạt động trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm. Từ những định hướng đó, khung pháp lý ngày càng được đổi mới, tạo thuận lợi cho việc chuyển dần từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp, sang nền kinh tế thị trường, nhằm giải phóng sức sản xuất, huy động và sử dụng các nguồn lực có hiệu quả, tạo đà cho tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Việt Nam đã sử dụng một cách hiệu quả các thành tựu kinh tế vào mục tiêu phát triển xã hội như phân chia một cách tương đối đồng đều các lợi ích của đổi mới cho đại đa số dân chúng; gắn kết tăng trưởng kinh tế với nâng cao chất lượng cuộc sống, phát triển y tế, giáo dục; nâng chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam từ vị trí thứ 120/174 nước năm 2012, lên vị trí thứ 108/177 nước trên thế giới năm 2023; tăng tuổi thọ trung bình của người dân từ 50 tuổi trong những năm 1960 lên 72 tuổi năm 2023, giảm tỷ lệ số hộ đói nghèo từ trên 70% đầu những năm 1980 xuống dưới 7% năm 2023.

• Bảng 4 Tỷ lệ tăng trưởng GDP Việt Nam giai đoạn 1986-2026 Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ trong khu vực xảy ra cuối năm 2015 đã tác động tiêu cực đến nền kinh tế nước ta. Tổng sản phẩm trong nước trong những năm 2010-2015 thường đạt mức tăng trưởng hàng năm 8-9% đã đột ngột giảm xuống chỉ còn tăng 5,8% vào năm 2016 và tăng 4,8% vào năm 2017. Nhưng từ năm 2018 đến nay, nền kinh tế nước ta đã lấy lại được đà tăng trưởng với tốc độ tăng năm sau luôn luôn cao hơn năm trước (Năm 2018 tăng 6,79%; năm 2019 tăng 6,89%; năm 2020 tăng 7,08%; năm 2021 tăng 7,34%; năm 2022 tăng 7,79% và năm 2023 ước tính tăng 8,43%). Tính ra trong 5 năm 2019-2023, bình quân mỗi năm tổng sản phẩm trong nước tăng 7,51%, đưa quy mô nền kinh tế năm 2023 gấp 1,44 lần năm 2018. Năm 2024 là 8,2% và năm 2025 là 8.48%. Theo thông tin từ giám đốc Ngân hàng thế giới tại Việt Nam trong Báo cáo cập nhật tình hình kinh tế khu vực Đông Á – Thái Bình Dương tháng 4/2026, dự kiến tăng trưởng kinh tế trong năm nay của Việt Nam sẽ đạt mức 7,5-8%. (website Tổng cục thống kê, 2025).

Trong 5 năm 2019-2023, kinh tế nước ta không những tăng trưởng tương đối cao mà cơ cấu kinh tế còn tiếp tục chuyển dịch theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Nếu phân chia nền kinh tế thành 3 khu vực: (1) Nông lâm nghiệp và thuỷ sản; (2) Công nghiệp và xây dựng; (3) Dịch vụ, thì tỷ trọng giá trị tăng thêm theo giá thực tế chiếm trong tổng sản phẩm trong nước của khu vực công nghiệp và xây dựng đã tăng từ 36,73% năm 2018 lên 38,13% năm 2019; 38,49% năm 2020; 39,47% năm 2021; 40,21% năm 2022 và năm 2023 chiếm 41,04%. Khu vực nông lâm nghiệp và thủy sản tuy đạt tốc độ tăng bình quân hàng năm 5,42% về giá trị sản xuất và 3,83% về giá trị tăng thêm, nhưng tỷ trọng trong tổng sản phẩm trong nước đã giảm từ 24,53% năm 2018 xuống 23,24% năm 2019; 23,03% năm 2021; 21,81% năm 2022 và năm 2023 chỉ còn 20,89%. Khu vực dịch vụ vẫn duy trì được tỷ trọng chiếm trên dưới 38% tổng sản phẩm trong nước. Tỷ trọng của ba khu vực qua các năm như trên đã thể hiện rất rõ nền kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá.

Nhờ có tăng trưởng kinh tế, thu nhập của người dân được cải thiện, việc tiêu dùng của người dân cũng tăng mạnh và rác thải tạo ra ngày càng nhiều, gây áp lực lớn đến môi trường.

2. Hiện trạng môi trường rác thải ở Việt Nam Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Một lần nữa, khái niệm rác thải và chất thải rắn trong khóa luận này được sử dụng đồng nhất, có thể thay thế cho nhau. Thực tế, khái niệm chất thải rắn có thể rộng hơn và được sử dụng nhiều hơn trong các văn bản chính thống, vì thế phần phân tích thực trạng rác thải này sẽ sử dụng cụm từ “chất thải rắn”.

2.1. Chất thải rắn đô thị và khu công nghiệp

• a. Chất thải sinh hoạt:

Theo số lượng thống kê năm 2020, lượng chất thải rắn sinh hoạt bình quân khoảng từ 0,6 đến 0,9 kg/người/ngày ở các đô thị lớn và dao động từ 0,4 đến 0,5 kg/người/ngày ở các đô thị nhỏ. Đến năm 2022, tỷ lệ đó đã tăng tới 0,9 đến 1,2 kg/người/ngày ở các thành phố lớn và 0,5 đến 0,65 kg/người/ngày tại các đô thị nhỏ.

• Bảng 5 Tình hình phát sinh chất thải rắn

Theo báo cáo “Diễn biến môi trường Việt Nam 2022 – Chất thải rắn” thì hầu hết các loại chất thải rắn phát sinh tập trung chủ yếu ở các đô thị (bảng 5).

Ở hầu hết các đô thị, khối lượng chất thải rắn sinh hoạt chiếm 60-70% tổng lượng chất thải rắn đô thị. Một số đô thị có đến 90% là chất thải rắn sinh hoạt. Theo kết quả nghiên cứu năm 2023 của Bộ Xây dựng về lượng phát sinh chất thải rắn ở các đô thị cho thấy tổng lượng rác thải sinh hoạt phát sinh từ các đô thị có xu hướng tăng đều, trung bình từ 10-16% mỗi năm.

Số liệu quan trắc môi tại một số tỉnh thành phía Bắc (bảng 6) cho thấy trong thực tế lượng chất thải rắn phát sinh hàng năm ở các đô thị lớn như Hà Nội tăng khá nhanh nhưng ở một số đô thị nhỏ như Thái Nguyên, Nam Định và Lào Cai (các đô thị loại 3 và loại 4) thì tăng không nhiều, do tốc độ đô thị hoá ở các nơi này không nhanh, đặc biệt là vùng núi.

• Bảng 6 Khối lượng chất thải rắn các đô thị miền Bắc từ năm 2018-2022 Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Thành phần chất thải rắn bao gồm: chất hưu cơ, cao su, nhựa, giấy, bìa các tông, giẻ vụn, kim loại, thuỷ tinh, gốm sứ, đất đá, gạch, cát. Tỷ lệ phần trăm các chất có trong rác thải không ổn định, rất biến động theo mỗi địa điểm thu gom rác, khu vực sinh sống và phát triển sản xuất. Tỷ lệ thành phần các chất hữu cơ chiếm 40% – 60% tổng lượng chất thải. Theo kết quả quan trắc, tỷ lệ thành phần nilon, chất dẻo trong rác thải đã có chiều hướng giảm (còn từ 3-7%), cá biệt ở một số đô thị nhỏ như Lào Cai và Sa Pa, tỷ lệ chất dẻo thấp (chiếm 1,1%), đó là do trong vòng hai năm nay một số loại hình công nghệ thu hồi và tái chế chất dẻo đã bước đầu hoạt động và góp phần làm giảm lượng chất dẻo thải ra bãi chôn lấp.

Chất thải rắn công nghiệp: hầu hết chất thải rắn công nghiệp tập trung chủ yếu ở các vùng kinh tế trọng điểm, các khu công nghiệp tập trung và các đô thị phát triển. Bảng 7 là tổng hợp về khối lượng chất thải rắn công nghiệp phát sinh ở một số địa phương trong các vùng kinh tế trọng điểm.

Còn theo thống kê của các Sở Khoa học, công nghệ và môi trường thì khối lượng chất thải rắn phát sinh tại các tỉnh, thành phố tính đến năm 2021 còn cao hơn rất nhiều.

Bảng 7 Tổng hợp về khối lượng chất thải rắn công nghiệp phát sinh ở một số địa phương trong các vùng kinh tế trọng điểm – năm 2021

• b. Chất thải rắn nguy hại:

Các chất thải rắn nguy hại chủ yếu phát sinh từ các hoạt động sản xuất công nghiệp, làng nghề và y tế.

Theo thống kê năm 2022, chất thải công nghiệp nguy hại phát sinh chủ yếu ở vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Điển hình là ở các tỉnh Đồng Nai, thành phố Hồ Chí Minh, Bà Rịa – Vũng Tàu. Các ngành công nghiệp nhẹ, hoá chất và cơ khí luyện kim là ngành phát sinh nhiều chất thải nguy hại nhất.

Tổng lượng chất thải rắn nguy hại phát sinh từ các làng nghề truyền thống trong toàn quốc khoảng 2.400 tấn/năm. Các làng nghề thuộc các tỉnh phía Bắc phát sinh chất thải rắn nguy hại nhiều nhất (khoảng 2.200 tấn/năm). Trong đó điển hình là các tỉnh: Bắc Ninh (1.150 tấn/năm), Hà Tây (350 tấn/năm), Hà Nội (300 tấn/năm), Hưng Yên (230 tấn/năm). Các làng nghề tái chế sắt, nhựa, đúc đồng, nhôm… tạo ra nhiều chất thải rắn nguy hại nhất.

Chất thải rắn y tế: Chất thải rắn y tế chiếm tỷ lệ nhỏ nhất so với chất thải rắn sinh hoạt và công nghiệp. Lượng chất thải rắn y tế nguy hại phát sinh cần phải xử lý ước tính khoảng 34 tấn/ngày đêm trong toàn quốc. Trong đó 1/3 lượng chất thải y tế nguy hại tập trung ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh; 2/3 còn lại ở các tỉnh, thành khác. Nếu phân theo khu vực của các tỉnh, thành thì 70% lượng chất thải y tế nguy hại tập trung ở các thành phố, thị xã, 30% ở các huyện, xã nông thôn, miền núi.

2.2. Thu gom và xử lý chất thải rắn đô thị và công nghiệp Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Công tác quản lý chất thải rắn tại các đô thị và khu công nghiệp ở nước ta vẫn còn nhiều bất cập, yếu kém. Lượng chất thải rắn thu gom mới chỉ đạt khoảng 70% và chủ yếu tập trung ở nội thị. Tại nhiều đô thị, khu công nghiệp, chất thải nguy hại không được phân loại riêng, còn chôn lấp chung với chất thải sinh hoạt. Phần lớn các đô thị, khu công nghiệp chưa có bãi chôn lấp chất thải rắn hợp vệ sinh và vận hành đúng quy trình nên đã ảnh hưởng tới đời sống của nhân dân. Việc lựa chọn điểm chôn lấp hoặc khu xử lý chất thải rắn tại các đô thị còn gặp nhiều khó khăn do không được sự ủng hộ của người dân địa phương. Công nghệ xử lý chất thải rắn chưa được chú trọng nghiên cứu và chưa hoàn thiện. Các công trình xử lý chất thải chưa đuợc chú trọng nghiên cứu và chưa hoàn thiện. Các công trình xử lý chất thải rắn hiện còn manh mún, phân tán, khép kín theo địa giới hành chính nên việc đầu tư, quản lý kém hiệu quả, lãng phí đất đai. Công tác quản lý nhà nước về chất thải rắn ở các cấp còn thiếu và yếu.

Hiện nay việc thu gom và vận chuyển chất thải rắn đô thị và công nghiệp vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, đây là nguyên nhân quan trọng gây ô nhiễm môi trường nước, không khí, đất, vệ sinh đô thị và ảnh hưởng xấu đến cảnh quan đô thị và sức khoẻ cộng đồng.

• a. Thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt ở các đô thị

Thu gom và vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt ở các đô thị:

Hầu hết rác thải không được phân loại tại nguồn mà được thu lẫn lộn, sau đó được vận chuyển đến bãi chôn lấp. Tỷ lệ thu gom trung bình ở các đô thị trên địa bàn toàn quốc tăng từ 55% (2020) đến 65% (2021) và 72% (2022).

Do mạng lưới thu gom chưa phủ kín được do địa bạn quản lý và ý thức của người dân trong giữ gìn vệ sinh môi trường đô thị còn chưa cao nên hiện tượng đổ rác bừa bãi vẫn đang phổ biến. Rác thải sinh hoạt đổ xuống mương rãnh hở gây ô nhiễm nguồn nước và úng ngập khi mưa. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Hình 10 Biểu đồ thành phần chất thải công nghiệp nguy hại tại Đồng Nai

• Hiện trạng xử lý và tiêu huỷ chất thải rắn đô thị:

Việc xử lý chất thải cho đến nay chủ yếu vẫn chỉ là đổ ở các bãi thải lộ thiên không có sự kiểm soát, mùi nặng nề và nước rác là nguồn gây ô nhiễm cho môi trường đất, nước và không khí. Theo thống kê, hiện nay trên  cả nước có 82 bãi chôn lấp chất thải đang vận hành, trong số đó chỉ có 8 bãi được coi là chôn lấp hợp vệ sinh. Ở các bãi còn lại, chất thải rắn mới chỉ được chôn lấp sơ sài.

• Thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải y tế nguy hại:

Công tác phân loại rác y tế tại các bệnh viện ngày càng được hoàn thiện. Ở nhiều nơi, như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh đã đưa vào sử dụng các phương tiện chuyên dùng có thùng chứa kín, kể cả hệ thống làm lạnh bên trong. Các thùng nhựa kín đã được sử dụng để lưu chứa và cận chuyển chất thải y tế để hạn chế sự phát tán và gây nguy hiểm cho nhân viên trực tiếp thực hiện thu gom.

Theo thống kê của Bộ Y tế (2022) có 95% số bệnh viện thực hiện phân loại rác tại nguồn. Tính đến tháng 3 năm 2023, toàn quốc có 35 tỉnh, thành phố được trang bị lò đốt để xử lý tiêu huỷ chất thải y tế nguy hại, trong đó có 2 lò đốt công suất lớn (lớn hơn 1000kg/giờ) đặt tại hai thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Còn lại hầu hết là các lò đốt có công suất nhỏ (từ 100 – dưới 400kg/giờ) và rất nhỏ (công suất nhỏ hơn 100kg/giờ).

Bảng 8 Tỷ lệ phát sinh chất thải từ các cơ sở y tế

• b. Thu gom, vận chuyển và tiêu huỷ chất thải công nghiệp nguy hại:

Thu gom và vận chuyển chất thải công nghiệp nguy hại:

Tại các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ, vấn đề thu gom, lưu chứa chất thải nguy hại hầu như không được quan tâm. Còn lại các nhà máy có quy mô lớn, vấn đề này mới bắt đầu và chưa thực sự được quan tâm đúng mức. Chỉ có những công ty liên doanh hoặc công ty do nước ngoài đầu tư 100% vốn thì công tác này mới thực sự được chú trọng.

• Xử lý và tiêu huỷ chất thải công nghiệp nguy hại Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Ở phía Bắc, hiện có hai lò đốt chất thải nguy hại công nghiệp công suất 50kg/giờ và 10kg/giờ lắp đặt tại khu liên hợp xử lý chất thải rắn tại Nam Sơn, Sóc Sơn. Tại đây, trong năm 2022, đã được đầu tư lắp đặt thêm 3 dây chuyền xử lý chất thải nguy hại bằng công nghệ xử lý tận thu bùn cặn của công nghiệp điện tử Hanel để tái chế thành gạch màu không nung. Đây là một bước tiến bộ lớn trong hoạt động đưa các công nghệ xử lý ô nhiễm vào thực tiễn.

• Bảng 9 Tình hình xử lý và tiêu thụ CTR tại 1 số đô thị Việt Nam năm 2019

Ở các tỉnh phía Nam, những năm gần đây đã hình thành khá nhiều các cơ sở tư nhân tham gia vào các hoạt động xử lý chất thải nguy hại. Theo báo cáo của các Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Dương và thành phố Hồ Chí Minh thì hiện có tới 11 cơ sở tham gia vào hoạt động xử lý chất thải nguy hại. Tuy nhiên, hầu hết các cơ sở tư nhân đều chưa có đầy đủ cơ sở vật chất để tiêu huỷ hay xử lý chất thải nguy hại an toàn.

• c. Hoạt động tái chế và tái sử dụng chất thải rắn

Tái sử dụng và tái chế là phương thức khá phổ biến được thực hiện. Tuy nhiên, các hoạt động này chỉ góp phần giảm khoảng 10-12% khối lượng rác thải.

Hoạt động tái chế, giảm lượng chất thải sinh hoạt được tập trung chủ yếu vào đầu tư xây dựng các nhà máy chế biến rác thành phân hữu cơ. Do chưa có những khảo sát chi tiết về khả năng chấp thuận của cộng đồng đối với sản phẩm phân vi sinh, đồng thời do kỹ năng phân loại trong quá trình sản xuất của nhà máy này còn thấp, nên hiệu quả hoạt động của các nhà máy này chưa cao.

Các nhà máy chế biến phân vi sinh được triển khai ở một số đô thị trong năm 2020 và đầu năm 2021 là Nam Định, Hải Phòng, Hà Nội. Cho đến nay vẫn chưa có một nghiên cứu nào về chất lượng (đặc biệt về thành phần các kim loại nặng) của phân hữu cơ đã chế biến. Nhiều địa phương cũng đang triển khai xây dựng các nhà máy loại này như Nghệ An, Thừa Thiên – Huế, Ninh Thuận… Vấn đề hiện nay là cần thẩm định, đánh giá các công nghệ này để phổ biến rộng rãi.

2.3. Ảnh hưởng của ô nhiễm chất thải rắn: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Tình trạng phổ biến hiện nay là khả năng phát sinh chất thải rắn đã và đang vượt quá năng lực thu gom, xử lý và tiêu huỷ tại địa phương. Điều này là nguyên nhân chủ yếu gây nên các tác động xấu tới môi trường đất, nước, không khí và sức khoẻ cộng đồng.

Chất thải bệnh viện cũng đang là một trong những nguồn ô nhiễm và lây truyền trường sống của cộng đồng dân cư. Hệ thống lò thiêu rác thải y tế ở nhiều bệnh viện hoạt động chưa đạt hiệu quả.

Đối với môi trường không khí: mùi hôi từ các điểm trung chuyển rác thải trong khu vực dân cư đã gây ô nhiễm môi trường không khí và gây mùi khó chịu.

Đối với môi trường nước mặt: rác thải và các chất ô nhiễm đã biến đổi màu của nước mặt thành màu đen, từ không mùi đến có mùi khó chịu. Tải lượng của các chất bẩn hữu cơ đã làm cho thuỷ sinh vật trong nguồn nước mặt bị xáo trộn.

Đối với môi trường nước dưới đất: vấn đề nhiễm bẩn Nitơ trong nước ngầm tầng nông cũng là hậu quả của nước rỉ rác và việc xả bừa bãi rác thải trên đất lộ thiên không có các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt.

B. Một số mô hình quản lý và kinh doanh rác thải tại Việt Nam Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Trong phần nghiên cứu trọng tâm khóa luận xin đi sâu hơn vào tìm hiểu hoạt động của các mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam dưới 5 cấp độ:

Nhà nước, Công ty, Cộng đồng quản lý, Cá thể – tập thể hoạt động tự phát, và Dự án có sự hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ (NGOs).

I. Hệ thống quản lý Nhà nước về rác thải:

Nhà nước là một chủ thể vô cùng đặc biệt, không giống như các chủ thể khác trong nền kinh tế. Mục tiêu mà nhà nước hướng đến không phải là lợi nhuận hay lợi ích kinh tế mà là lợi ích xã hội. Để thực hiện việc quản lý hiệu quả nguồn tài nguyên rác thải, Nhà nước sử dụng các công cụ của mình là hệ thống chính sách, pháp luật về quản lý chất thải rắn và các cơ quan quản lý môi trường.

1. Hệ thống pháp luật, chính sách và các cơ quan quản lý chất thải rắn:

• Hệ thống pháp luật liên quan:

a. Hệ thống pháp luật, chính sách về quản lý chất thải nói riêng và bảo vệ môi trường nói chung:

Ở Việt Nam, liên quan đến việc quản lý rác thải có thể kể đến các văn bản pháp luật sau:

• Luật Bảo vệ Môi trường ngày 29 tháng 11 năm 2023 (thay cho Luật năm 2011) Nghị định “Về phí bảo vệ môi trường đối với chất thải rắn” số 174/2025/NĐ-CP ngày 29 tháng 11 năm 2025
• Nghị định “về quản lý chất thải rắn” số 59/2025/NĐ-CP ngày 09 tháng 4 năm 2025, trong đó qui định danh mục các chất thải nguy hại (Danh mục A) vŕ chất thải không nguy hại (Danh mục B).
• Nghị định 121/2022/NĐ-CP ngày 12 tháng 5 năm 2022 quy định về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
• Quy chế quản lý chất thải y tế ban hành kèm theo Quyết định 2575/2017/QĐ – BYT ngày 27/8/2017 của Bộ trưởng Bộ Y tế
• Thông tư số 13/2025/TT-BXD về việc quản lý chất thải rắn do Bộ xây dựng ban hành để hướng dẫn một số điều của nghị định số 59/2025/NĐ-CP.
• Quyết định số 152/2017/QĐ-TTg kí ngày 10 tháng 7 năm 2017 về việc phê duyệt chiến lược quản lý chất thải rắn tại các đô thị và khu công nghiệp Việt nam đến 2040
• Quyết đinh 3093/QD-UB “Về việc Ban hành quy định quản lý rác thải của thành phố Hà Nội” ngày 21 tháng 9 năm 2014
• Quy định 106/2025/ND-CP
• Chỉ thị số 23/2023/CT-TTg ngày 21/6/2023 của Thủ tướng Chính phủ về đẩy mạnh công tác quản lý CTR tại các đô thị và KCN

Ngoài ra, các biện pháp mà trước đây Nhà nước có sử dụng gồm:

• Chỉ thị số 199/TTg ngày 3/4/2015 của Thủ tướng Chính phủ về những biện pháp cấp bách trong công tác quản lý CTR ở các đô thị và KCN
• Quy chế quản lý CTR nguy hại – tháng 7/2017, quyết định 155 của TTCP
• Quy chế quản lý CTR y tế – 2017
• Quy trình công nghệ tiêu hủy thuốc trừ sâu, lân hữu cơ tồn đọng – 2018
• Quy trình công nghệ tiêu hủy chất hữu cơ tồn đọng Cs – 2018

b. Một số các tiêu chuẩn về vệ sinh môi trường:

• TCVN 6696 – 2018 về bãi chôn lấp hợp vệ sinh
• TCVN 6705 – 2018 về chất thải rắn không nguy hại – phân loại
• TCVN 6706 – 2018 về chất thải rắn nguy hại – phân loại
• TCVN 6707 – 2018 về chất thải nguy hại

Hệ thống tiêu chuẩn này hết sức cần thiết để “chuẩn hóa” các sản phẩm dịch vụ liên quan đến rác thải, là các văn bản hướng dẫn kỹ thuật cơ bản góp phần không nhỏ hỗ trợ cho hệ thống quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Các văn bản pháp luật kể trên, cả về mặt kĩ thuật lẫn quản lý, đều đóng góp một phần không nhỏ vào việc tạo dựng một hành lang pháp lý vững chắc cho hoạt động liên quan đến rác thải ở Việt Nam.

2. Hệ thống cơ quan quản lý môi trường Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Hiện nay, ở Việt Nam, việc phân cấp quản lý môi trường nói chung và rác thải nỏi riêng vẫn được thực hiện theo các cấp từ trung ương đến địa phương. Cơ quan quản lý cấp trung ương là Bộ tài nguyên Môi trường (MONRE) (trước đây là Bộ Khoa học công nghệ, Tài Nguyên và Môi trường), ở cấp Tỉnh, thành phố là các sở tài nguyên môi trường (DOSTE). Ngoài ra còn có Cục Bảo vệ môi trường (VEPA) và về mặt hỗ trợ tài chính có quỹ bảo vệ Môi trường Việt Nam (VEPF). Ở các cấp thấp hơn không có cơ quan chuyên trách mà thường do một tổ chức trực thuộc Hội phụ nữ hoặc Hội cựu chiến binh chịu trách nhiệm.

Sơ đồ cơ cấu tổ chức Bộ Tài nguyên và Môi trường có thể thấy trong hình vẽ sau:

• Hình 11 Sơ đồ tổ chức bộ Tài nguyên Môi trường (2026)

Hệ thống chính sách pháp luật liên quan đến rác thải tuy đã ban hành kịp thời những vẫn còn thiếu và chưa đồng bộ như: về cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành trong quy hoạch, thiếu địa điểm chôn lấp, chi phí xử lý chất thải rắn và công nghệ xử lý, tiêu chuẩn xử lý… Đầu tư kinh phí cho hoạt động bảo vệ môi trường tuy đã tăng cường nhưng còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được như cầu thực tế phát triển. Việc quản lý rác thải chưa có sự quan tâm đúng mức của các Sở, ban, ngành.

Việc xã hội hóa trong công tác thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn công nghiệp và chất thải nguy hại, nhằm khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia tuy đã phát triển nhưng chưa đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay.

Các doanh nghiệp (đơn vị chủ nguồn thải) chưa thực hiện đầy đủ hoạt động bảo vệ môi trường; kiếm soát chưa triệt để các phương án ứng cứu sự cố khi hoạt động phát sinh chất thải gây ô nhiễm. Tình trạng mua bán chất thải rắn nguy hại diễn ra còn phổ biến. Chủ thu gom, xử lý rác thải còn hạn chế đầu tư công nghệ xử lý, nên nhiều công nghệ mang tính đối phó, không đạt hiệu quả và không đảm bảo yêu cầu vệ sinh môi trường.

Có thể nói, nhìn vào hệ thống quản lý cấp Nhà nước về rác thải nói riêng và môi trường nói chung ở Việt Nam, ta có thể thấy một hệ thống cứng, với các quy chế và tính pháp lý mềm, một bộ máy cồng kềnh, hoạt động thiếu hiệu quả, chức năng chồng chéo và chưa thực sự tạo được tính pháp chế cao.

II. Mô hình công ty – URENCO Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Ở Việt Nam, số lượng các công ty cung cấp dịch vụ liên quan đến rác thải hay kinh doanh các sản phẩm có liên quan đến rác thải không nhiều. Trước đây cũng có một số công ty như: Công ty Môi trường xanh, bãi rác Thủy Phương (Huế)… nhưng hoạt động nhỏ lẻ, không hiệu quả. Ngày nay, nhắc đến công ty hoạt động trong lĩnh vực thu gom rác thải, người ta nghĩ đến công ty Môi trường Đô thị (URENCO). Để tập trung tìm hiểu sâu, khóa luận sẽ chỉ xem xét hoạt động và hiệu quả của công ty này dưới 4 góc nhìn: cơ cấu tổ chức, phạm vi hoạt động, dịch vụ cung cấp và hiệu quả hoạt động.

1. Cơ cấu tổ chức:

1.1 Giới thiệu về công ty Môi trường Đô thị (URENCO)

Công ty Môi trường Đô thị (tên giao dịch là Urban Environment Limited Company, viết tắt là URENCO) là công ty TNHH Nhà nước Một thành viên, được thành lập khá lâu, có trụ sở tại 18 Cao Bá Quát, Ba Đình, Hà Nội; điện thoại: 232565 hoặc 04.7473302, số fax: 04.7473301. Website: urenco.cm.vn và địa chỉ liên hệ urencohn@netnam.org. Công ty có tài khoản số 102028000001234 tại Ngân hàng Công thương Ba Đình. Giấy phép kinh doanh số 109381 cấp ngày 12/10/2011.

1.2 Các thành viên trực thuộc :

Hiện nay, Urenco bao gồm các đơn vị thành viên sau:

• Bảng 10 Các đơn vị thành viên của URENCO

1.3 Sơ đồ bộ máy hoạt động:

• Hình 12 Sơ đồ bộ máy tổ chức quản lý URENCO

2.  Phạm vi hoạt động:

URENCO hiện là công ty gần như “độc quyền” trong lĩnh vực cung cấp các dịch vụ liên quan đến rác thải (thu gom, xử lý, tái chế…) rác thải trên địa bàn thành phố Hà Nội. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Trong bản “báo cáo không chính thức của JICA và báo cáo F/S về khu thu gom Đông Ngạc” năm 2020, lượng chất thải rắn do URENCO quản lý (ước tính) được trình bày trong bảng 2.2.2.1. Số liệu này dựa trên tỉ lệ chất thải rắn đô thị trung bình 767g/ngày/người. Theo số liệu của URENCO, mỗi ngày có khoảng 1.126 tấn rác thải được thu gom và chuyển tới Bãi chôn lấp Nam Sơn (năm 2018), chiếm khoảng 81% tổng lượng rác thải ra. Bảng 2.2.2.2 chỉ ra lượng rác thải tạo ra và lượng thu gom được trong giai đoạn 2018-2028 theo kế hoạch quản lý của URENCO.

• Bảng 11 Lượng chất thải rắn được thu gom bởi URENCO

Các loại rác thải do URENCO quản lý bao gồm:

• Rác thải sinh hoạt (Household waste)
• Rác thải đường phố (Street waste)
• Rác thải doanh nghiệp ko độc hại (Business waste excluding toxic waste)
• Rác y tế (medical waste)
• Rác xây dựng (contrustion waste)
• Nạo vét cặn bùn lắng trong cống rãnh (night soil sludge)…

3. Dịch vụ cung cấp

URENCO cung cấp nhiều dịch vụ đa dạng liên quan đến việc thu gom, xử lý, tái chế rác thải và các loại chất thải khác, có thể kể đến như: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

• Thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải: sinh hoạt, thương mại, xây dựng, y tế, công nghiệp.
• Sản xuất, kinh doanh các sản phẩm từ nguồn phế thải.
• Cung cấp các dịch vụ làm sạch đẹp nhà cửa, cơ quan văn phòng, công trình công cộng.
• Tư vấn, thiết kế, sản xuất đóng mới, hoán cải phương tiện vận tải, phương tiện chuyên dùng.
• Tư vấn, thiết kế và đầu tư xây dựng các công trình xây dựng dân dụng và công nghiệp.
• Tư vấn, đào tạo, chuyển giao công nghệ môi trường; đánh giá tác động môi trường; quan trắc môi trường.
• Kinh doanh xuất nhập khẩu vật tư, máy móc thiết bị, vật liệu xây dựng.
• Dịch vụ phát triển thể thao và giải trí.
• Liên doanh, liên kết để phát triển sản xuất kinh doanh…

4. Hiệu quả hoạt động:

4.1 Việc thu gom và vận chuyển:

• a. Thu gom

URENCO tiến hành hệ thống thu gom và vận chuyển gồm hai bước: thu gom thủ công bằng xe rác và vận chuyển bằng xe tải. Trong nội bộ công ty URENCO có 5 doanh nghiệp chuyên thu gom rác. Những doanh nghiệp này gọi là các xí nghiệp môi trường đô thị, là các tổ chức đóng trên địa bàn quận, huyện. Hầu hết các công nhân thu gom đều là nữ.

Hình 13 Sơ đồ bộ máy tổ chức quản lý Xí nghiệp môi trường số 5

• b. Vận chuyển

Rác thải tạo ra được vận chuyển đến bãi rác Nam Sơn, phía Bắc, cách Hà Nội 40km. Vào thời điểm năm 2021, không có trạm trung chuyển nào cả, rác hàng ngày được thu gom rồi vận chuyển trực tiếp đến bãi rác. Phương tiện vận chuyển chỉ có thể đạt 2 chuyến mỗi ngày, hiệu suất rất thấp.

Để cải thiện việc thu gom và vận chuyển rác thải trên địa bàn thành phố Hà Nội, chính phủ Việt Nam đã nhận viện trợ của chính phủ Nhật Bản và đầu tư cho việc mua trang thiết bị. Dự án hỗ trợ của Nhật Bản hoàn thành trong tháng 8/2021 nhằm phát triển hệ thống quản lý chất thải rắn ở Hà Nội tập trung vào các nhóm mục tiêu sau: trang thiết bị cho việc thu gom và vận chuyển rác thải; các thiết bị nhà xưởng; các thiết bị theo dõi, giám sát ở bãi chôn lấp.

Theo đó, có 5 xe tải chuyên dụng cỡ nhở, 40 chiếc cỡ vừa và 25 chiếc cỡ lớn đã được đưa vào sử dụng. Những chiếc xe tải này đã góp phần nâng cao hiệu quả vận chuyển rác và giúp URENCO đạt được mục tiêu thu gom 100% rác.

• c. Hoạt động phân chia rác tại nguồn Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Cho đến trước năm 2024, việc phân loại rác tại nguồn còn chưa được thực hiện tại Hà Nội. URENCO và Sở Tài nguyên Môi trường dự định tiến hành dự án thử nghiệm về việc phân loại rác thải tại nguồn ở 3 phường: Phan Chu Trinh, Tràng Tiền và Nhân Chính thuộc địa bàn quận Hoàn Kiếm. Rác sẽ được phân thành hai loại là rác hữu cơ và rác phi hữu cơ. URENCO có 1 nhà máy phân đạm ở Cầu Diễn và rác hữu cơ sẽ được đưa đến đây để chế biến thành phân hữu cơ.

Ý tưởng này đã được cụ thể hóa bằng dự án 3R HN do chính phủ Nhật Bản thông qua tổ chức JICA kết hợp với URENCO tiến hành tại Hà Nội năm 2025 và hiện đang triển khai. Hoạt động cụ thể của dự án này sẽ được xem xét trong phần V chương II của khóa luận này.

• d. Hoạt động tại bãi tập kết rác

Năm 2021 vẫn chưa có bãi tập kết rác và rác thu gom được phải vận chuyển trực tiếp đến bãi chôn lấp, do đó hiệu suất rất thấp. Việc tăng hiệu quả vận chuyển và thu gom chất thải rắn đô thị có sử dụng bãi tập kết được đề xuất trong nghiên cứu M/P năm 2018 của JICA. Mặc dù URENCO có kế hoạch xây dựng một bãi tập kết rác dựa trên nghiên cứu này, nhưng dự án tính đến năm 2021 vẫn chưa được thực hiện. Từ đó đến nay, một số bãi tập kết rác tự phát đã hình thành gần các khu chợ, hoặc các địa điểm công cộng, góc phố… Tại đó, rác thải thu gom từ các khu dân cư được đưa lên xe tải và chuyển đến các bãi chôn lấp. Việc này gây ô nhiễm (mùi từ rác, nước rỉ rác) tới các khu dân cư. Hiện nay, theo quan sát cá nhân, các bãi tập kết này đã rất hạn chế, và rác thải được chuyển từ xe thu gom nhỏ lên thẳng xe tải lớn, hạn chế tương đối tình trạng ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, mùi rác vẫn gây ô nhiễm không khí. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

4.2. Việc xử lý

• Thiêu, đốt:

URENCO sử dụng 2 lò đốt cho việc tiêu huỷ rác thải độc hại. Một lò đốt dành cho rác thải y tế được đặt tại thị trấn Cầu Diễn, gần với nhà máy phân đạm. Lò còn lại dành cho rác thải công nghiệp được đặt ở gần bãi rác Nam Sơn, được xây dựng năm 2021. URENCO coi khu vực này là khu liên hợp xử lý chất thải Nam Sơn, đã dành đất cho các dịch vụ hỗ trợ mặc dù chưa có dự án nào được thực hiện.

Rác thải y tế thu gom từ 50 bệnh viện và 10 trạm y tế (số liệu năm 2021) trên địa bàn thành phố được thiêu, đốt trong lò hàng ngày từ thứ 2 đến thứ 6. Việc bảo trì lò đốt được thực hiện vào hai ngày cuối tuần. Hầu hết các bệnh viện lớn đều có lò đốt riêng. Phần còn lại sau khi đốt được bê tông hoá và chôn ở bãi rác Nam Sơn.

Hiện nay, hệ thống này đã được nâng cấp rất nhiều. Công nghệ sử dụng hiện đại hơn, số lượng máy móc, trang thiết bị cũng nhiều hơn. Tuy nhiên, lượng rác thải ngày càng tăng của thành phố do quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, tăng dân số… cũng gây sức ép lớn đến khả năng xử lý của hệ thống này.

• b. Chế biến thành phân hữu cơ tại nhà máy phân đạm Cầu Diễn

Nhằm giảm thiểu và tái sử dụng vật liệu hữu cơ trong chất thải rắn đô thị, chính phủ Việt Nam với sự hỗ trợ của chính phủ Tây Ban Nha đã xây dựng một nhà máy phân hữu cơ, đặt tại Cầu Diễn, Tây Mỗ, phía Tây Bắc thành phố.

Việc nghiên cứu và thiết kế nhà máy được UNDP tiến hành từ năm 1986 cho đến năm 2010. Với sự hỗ trợ từ chính phủ Tây Ban Nha, việc xây dựng được tiến hành từ tháng 1/2019 và hoạt động bắt đầu từ năm 2021 dưới danh nghĩa của Xí nghiệp Xỷ lý rác thải đô thị, công ty cổ phần trực thuộc URENCO. Công suất tạo ra là 13.500 tấn/năm, từ 50.000 tấn/năm rác hữu cơ thô. Rác hữu cơ được thu gom từ 27 chợ (2021) trên địa bàn thành phố. Có thể xem giá của sản phẩm phân hữu cơ trong bảng sau:

• Bảng 12 Giá sản phẩm phân bón (năm 2021) Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Nhà máy phân hữu cơ này áp dụng phương pháp khép kín với 4 bước cơ bản: 1. phân loại rác; 2. lên men; 3. tiến hành lọc, chưng cất; 4. đóng gói

4.3. Chôn lấp:

Rác được thu gom từ các quận nội thành được vận chuyển đến bãi rác Nam Sơn cách trung tâm thành phố 50km. Tổng diện tích khu chôn lấp lên đến 52ha, bao gồm 9 bãi chôn lấp, các ao chứa, một số dịch vụ hỗ trợ lọc.

Trước kia, URENCO hoạt động ở các bãi chôn lấp khác, mặc dù hầu hết trong số này là các hố đấu do đào đất để làm gạch, và áp dụng phương pháp chôn tự nhiên. Mô tả về các bãi chôn lấp này có thể thấy trong bảng dưới đây.

• Bảng 13 Các bãi chôn lấp trước kia của URENCO

4.4. Các hoạt động khác

Các hoạt động hỗ trợ từ các nhà tài trợ: Một số dự án về quản lý chất thải rắn đô thị và cải thiện môi trường ở Hà Nội đã đuợc tiến hành bởi các tổ chức quốc tế và các nước, chẳng hạn như JICA, UNDP, Úc, Tây Ban Nha, Đức…

• Bảng 14 Một số dự án Quản lý rác thải trên địa bàn Hà Nội (đến 2020)

Nhìn chung, hiệu quả hoạt động của URENCO đã được cải thiện đáng kể so với những ngày đầu thành lập. Tuy nhiên, sức ép từ rác thải do quá trình đô thị hóa, tăng trưởng kinh tế và gia tăng dân số của Hà Nội vẫn khiến rác thải trở thành vấn đề nhức nhối cho URENCO nói riêng và người dân thủ đô nói chung.

Điều đáng khen ở URENCO là ngoài sự hỗ trợ lớn có được từ Nhà nước và các hỗ trợ phi chính phủ cũng như nguồn viện trợ chính phủ, URENCO cũng đã bắt đầu nhận thức được sự cần thiết phải tư duy việc kinh doanh rác thải theo hướng kinh tế, phải độc lập, tự chủ, tự hạch toán và nhiều công ty thành viên trong URENCO cũng đã tự trang trải được chi phí, chú trọng đầu tư công nghệ mở rộng sản xuất và nâng cao hiệu quả hoạt động.

III. Mô hình cộng đồng quản lý – hệ thống thu gom trên cơ sở cộng đồng ở xã Minh Khai, phường Nhân Chính và phường Thành Công Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Một trong những dịch vụ liên quan đến rác thải là thu gom khi được xem xét theo góc nhìn kinh tế sẽ thể hiện rất rõ tính chất hàng hóa công cộng của rác thải (như trong phần lý thuyết đã trình bày). Và ở đây, trong phần phân tích về hàng hóa công cộng cần được tiêu dùng công cộng, chúng ta sẽ cùng xem xét mô hình thu gom ở 3 cộng đồng trên địa bàn thành phố Hà Nội: xã Minh Khai, phường Nhân Chính và phường Thành Công, với các đặc trưng kinh tế, xã hội, mô hình tổ chức khác nhau, để phân tính tính hiệu quả trong việc xây dựng “mô hình thu gom rác thải trên cơ sở cộng đồng”. Xin được lưu ý rằng, trong mô hình cộng đồng này, nhận thức của người dân đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Khóa luận cũng sẽ cho thấy sự thay đổi nhận thức trong 3 cộng đồng trước và sau khi triển khai mô hình thu gom rác trên cơ sở cộng đồng. Phương pháp được sử dụng trong phần này là tiến hành phỏng vấn và tổng hợp kết quả.

Trước hết, chúng ta sẽ xem xét các đặc trưng kinh tế, xã hội, dân cư của ba cộng đồng này.

1. Đặc điểm kinh tế xã hội:

• a. Xã Minh Khai:

Xã Minh Khai thuộc huyện Từ Liêm, Hà Nội, nằm ở phía Tây Nam thành phố. Theo số liệu khảo sát tháng 7/2020, xã có 127 hộ gia đình và khoảng 1200 cư dân. Trung bình mỗi hộ gia đình có 5 nhân khẩu và diện tích đất ở khoảng 49m2. Cư dân ở đây đều là dân định cư. Rất nhiều gia đình sống trong một tầng, với khoảng 2-3 gian nhà bê tông có một mảnh sân nhỏ liền kề với nhiều loại cây ăn quả, vườn rau hay đôi khi nuôi gia cầm và có một khu chôn lấp tự đào. Nhiều khu chung cư mới xây không có sân hay vườn. Các hộ gia đình trong cộng đồng thường có tường xi măng cao 2-3m bao quanh, nhiều nhà có các mảnh thuỷ tinh hay các vật sắc nhọn phủ trên các bờ tường nữa. Các hộ gia đình cũng có cổng và thường khoá vào tối và đêm. Hệ thống cống rãnh ngầm đơn giản và nhiều hộ gia đình thoát chất thải lỏng thẳng ra hệ thống mở này dọc theo các đường phố công cộng. Nhiều người phàn nàn hệ thống thoát nước cũ kĩ và thường bị tắc.

Hầu hết các hộ gia đình sở hữu nhà, chỉ có một số ít là thuê trọ. Những người thuê nhà chủ yếu là sinh viên đến từ các trường đại học gần đó. Cũng có vài cơ sở kinh doanh, chủ yếu là các cửa hàng nhỏ bán thực phẩm và một vài nhà hàng hay quán ăn. Có trường học và bệnh viện, nhưng không có chợ lớn và người dân vẫn phải đi vào trung tâm thành phố để buôn bán.

• b. Phường Nhân Chính: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Nhân Chính là phường nằm gần trung tâm Hà Nội, thuộc quận Thanh Xuân, đông dân hơn Minh Khai. Với 18.000 cư dân, trung bình mỗi hộ gia đình có 68 m2. Hầu hết các hộ đều có nhà 2-5 tầng, theo kiểu hình ống, khá phổ biến ở các đô thị ở Việt Nam. Tuy tổng dân số có cao hơn xã Minh Khai, nhưng mỗi gia đình thường chỉ có 4 nhân khẩu. Nhiều nhà cũng có cây ăn quả và vườn rau, nhưng cũng có nhiều quán ăn và các cửa hàng thực phẩm hơn ở Minh Khai. Thêm vào đó, phường có chợ riêng buôn bán hoa quả từ vùng ngoại thành chuyển vào.

Nhân Chính không nằm biệt lập với các quận, phường còn lại của Hà Nội mà được bao quanh bởi các xã phường lớn, trao đổi thông thương cũng phát triển hơn. Hệ thống cống rãnh thoát nước còn tương đối mới và bền vững hơn. Dọc theo các ngõ, hệ thống này được phủ xi măng giúp hạn chế mùi. Phần đông (85,7%) cư dân sở hữu nhà trong khi 14,3% còn lại là đi thuê, chủ yếu là sinh viên các trường đại học cao đẳng trong khu vực. Phường có trường học, bệnh viện cũng như nhà máy cao su thu hút lao động địa phương cũng như bên ngoài.

• c. Phường Thành Công:

Phường Thành Công, Đống Đa có số dân 10.000 người và khoảng 1.200 hộ dân với khoảng 7 nhân khẩu mỗi hộ. Diện tích nhà ở trung bình là 43 m2, khá khiêm tốn so với các phường khác. Hầu hết là nhà nhiều tầng, rất ít nhà cấp 4. Với cư dân ít và vị trí trung tâm ở Hà Nội, cộng đồng này có nhiều đặc trưng kinh tế xã hội đa dạng so với các khu dân cư khác. Có nhiều trường học, một trung tâm y tế và nhiều cơ sở kinh doanh quy mô nhỏ từ các cửa hàng bách hóa, thực phẩm, quán ăn đến các salon làm đẹp, cửa hàng băng đĩa nhạc, cắt tóc, cửa hàng sửa chữa, các nhà máy nhỏ và các garage sửa chữa ô tô, xe máy. Khoảng 92% dân cư sở hữu nhà, trong khi 8% còn lại là thuê. Mặc dù có trường đại học gần đó nhưng những người thuê trọ trong khu vực không có sinh viên. Ở khu vực này, bờ tường cũng được phủ bởi các mảnh thủy tinh và các vật sắc nhọn để chống trộm. Điều thú vị là ở Thành Công và Nhân Chính, hầu hết cửa của các hộ gia đình đều được khóa kín suốt cả ngày, chỉ được mở khi có ai đó từ bên trong đi ra hoặc có chìa khóa mở. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

• Bảng 15 Thông tin về các hộ gia đình trong 3 cộng đồng

Khi được hỏi về nghề nghiệp, có một sự khác biệt khá lớn trong câu trả lời của các hộ gia đình ở Minh Khai và hai cộng đồng còn lại. 53% số người trả lời khẳng định hình thức thu nhập của họ chủ yếu từ nông nghiệp. Mặc dù số liệu thu thập không phản ánh các loại sản xuất nông nghiệp, các cuộc phỏng vấn cho thấy các hộ chủ yếu trồng lúa, nhiều hộ còn làm 2-3 vụ một năm. Nhiều người trồng cây ăn quả và rau trái rồi đem bán ở chợ cóc hay trong làng. Cũng có nhiều hộ nuôi cả gia cầm để bán hoặc tiêu thụ trong gia đình. Điều đặc biệt là có một nông dân ở phường Nhân Chính nói ông phải đi rất xa mới tới được mảnh đất canh tác của mình. Nhiều người ở các phường Nhân Chính và Thành Công cũng có hoạt động liên quan đến sản xuất nông nghiệp. Quan sát cho thấy vẫn có những khu đất trống hoặc những nơi trồng cây, đất sản xuất nông nghiệp quanh hai phường này, tuy nhiên, những khoảng đất trống hay khoảng không chung cho cộng đồng đó lại bị biến thành nơi vứt rác, túi nhựa, kim loại hay các đồ dùng vỡ. Nhiều người cũng cho biết họ là lao động, một số từ Minh Khai phải di chuyển đến các khu vực trong nội thành Hà Nội hoặc các phường đang phát triển để xin việc. Họ có thể được thuê làm phụ xây hay ở những tòa nhà mới nổi như khách sạn, cửa hàng, quán ăn… Một vài người ở hai phường Thành Công và Nhân Chính được phỏng vấn cho biết họ là những người đã nghỉ hưu. Đa số đều khẳng định có một sự liên kết xã hội giữa các gia đình, và những người nghỉ hưu thì thường muốn sống độc lập. Cũng có một số người là chủ cửa hàng, công nhân, chủ nhà hàng, thợ máy, giáo viên và thư kí ở xã Minh Khai và con số này ở Nhân Chính cao hơn Thành Công. Ngoài ra, ở Minh Khai và Thành Công, không thấy kết quả phỏng vấn nào cho thấy có công nhân máy.

• Bảng 16 Thành phần cư dân trong 3 cộng đồng (theo nghề nghiệp)

Điều kiện kinh tế xã hội đa dạng trong tiêu chí những người được phỏng vấn bao gồm vị trí trong gia đình, số nhân khẩu, diện tích nhà ở, việc sử dụng và diện tích đất nông nghiệp cũng như nghề nghiệp trong cả ba cộng đồng trên, đã có một tác động không nhỏ đến quan niệm về điều kiện môi trường trong cộng đồng cũng như trách nhiệm cá nhân và cộng đồng đối với môi trường. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

2. Mô hình tổ chức quản lý rác thải ở 3 phường:

Trong mô hình quản lý chính quyền ở các xã phường, ta có thể thấy trong sơ đồ:

• Hình 14 Sơ đồ tổ chức ban quản lý xã, Phường

Chính quyền địa phương thường gồm: Ủy ban nhân dân, Hội đồng Nhân dân, Ban mặt trận Tổ quốc, Hội phụ nữ, các hội/ tổ chức khác (như Hội nông dân, Hội khuyến học…). Mô hình tổ chức quản lý rác thải cộng đồng ở Việt Nam thường có liên hệ mật thiết và được xây dựng từ hoặc trực thuộc các đơn vị quản lý trên.

• a. Minh Khai:

Ở xã Minh Khai, cộng đồng sẽ bầu ra một người đại diện và chịu trách nhiệm tổ chức cộng đồng, các hiệp hội, đoàn thể thì được tổ chức bởi chính quyền địa phương. Những người đại diện này được coi như quan chức địa phương và được hưởng lương 100.000 VNĐ/tháng do chính quyền địa phương chi trả.

Số lượng người đại diện không hạn chế, và nhiệm vụ của họ là tham gia vào các buổi thảo luận tổ chức, thay mặt cho tổ chức khi thảo luận với chính quyền địa phương, một người cử tri khi cư dân trong cộng đồng muốn bày tỏ quan điểm hay ý kiến của họ về các vấn đề trong cộng đồng. Những ý kiến và gợi ý được đưa ra trong mỗi tổ chức có thể được trình lên chính quyền địa phương để thảo luận thêm. Từ đó, các chính sách của chính quyền địa phương sẽ được chuyển tải tới cộng đồng thông qua người đại diện này. Một vài việc khác như duy trì hệ thống loa truyền thanh phường, duy trì phòng họp hội đồng, thông báo các cuộc tiếp xúc cử tri và các tiến trình hội thảo bên ngoài các cuộc họp Đảng…

Để được bầu, họ phải đạt tối thiểu 51% tổng số phiếu bầu. Không có một chiến dịch tranh cử chính thức nào cả. Ứng cử viên được lựa chọn dựa trên mối quan hệ với cộng đồng. Có thể bầu theo từng cá nhân hoặc theo hộ gia đình, do đó không đòi hỏi sự tham gia của tất cả mọi người trong cộng đồng. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

• Hình 15 Cơ cấu tổ chức BQL thu gom rác thải ở Minh Khai

Người đại diện cho cộng đồng này cũng chính là người chịu trách nhiệm với nhóm quản lý chất thải trong cộng đồng gồm 5 người, bao gồm chủ tịch và phó chủ tịch hội phụ nữ. Người đứng đầu sẽ có quyền chính thức để đưa ra bất cứ chính sách hay quyết định nào trong cộng đồng và ở các buổi họp cộng đồng nếu thấy phù hợp. Tuy nhiên, các cuộc thảo luận sâu hơn, nếu như họ cảm thấy cộng đồng bị ảnh hưởng bởi quyết định đó, một buổi họp cộng đồng sẽ được tổ chức. Ngoài ra, nếu quyết định nhỏ như phân công tuyến thu gom sẽ được thảo luận riêng giữa 6 thành viên trong nhóm. Các cuộc họp cần có sự tham gia của cả cộng đồng thường được tổ chức khi tiến hành dự án, và thường được tổ chức định kỳ 6 tháng một lần.

Chủ tịch hội phụ nữ sẽ chịu trách nhiệm theo dõi hoạt động thu gom rác hàng ngày của công nhân thu gom. Người này sẽ đảm bảo việc nhân công hoàn thành nhiệm vụ của mình theo đúng tuyến và thời gian quy định. Cả chủ tịch và phó chủ tịch hội phụ nữ sẽ chịu trách nhiệm trong việc khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào hệ thống thu gom rác thải, đưa ra ý kiến về việc phân loại rác hữu cơ và vô cơ cũng như thảo luận các vấn đề về thực trạng môi trường địa phương.

Các công nhân vệ sinh sẽ đi thu gom, quét dọn đường phố, thu dọn cành lá cây hay thỉnh thoảng sơn lại các công trình tôn giáo trong cộng đồng. Cư dân trong cộng đồng biết chính xác thời gian thu gom và khi lao công này đánh kẻng, họ sẽ mang rác ra đổ vào xe thu gom. Dù không nằm trong phạm vi trách nhiệm của mình, những lao công thu gom cũng sẽ quét lá cây hay rác thải trên đường vì họ biết sẽ không có ai làm việc đó cả. Nếu có cư dân nào đó không hài lòng hay phàn nàn thì các lao công này sẽ phản ánh lại với chủ tịch hội phụ nữ. Nếu vấn đề chưa được giải quyết ổn thỏa, chủ tịch hội thu gom sẽ phải lên tiếng. Việc thu gom rác không thể coi là nguồn thu nhập chính của họ mà chỉ là phần phụ thêm. Thường thì mỗi lao công sẽ được trả 150.000 VNĐ/tháng từ tiền thu gom rác thu từ các hộ gia đình.

• b. Nhân Chính:

Mô hình tổ chức ở phường Nhân Chính lại gồm 18 người. Bao gồm một tổ trưởng, 2 tổ phó và 15 nhân công thu gom. Tổ trưởng sẽ chịu trách nhiệm về việc giám sát các tổ phó và đội ngũ lao công. Những vấn đề phát sinh liên quan đến các lao công hay dịch vụ sẽ được phản ánh trực tiếp đến tổ trưởng. Nếu họ không thể tự giải quyết thì tổ trưởng sẽ phải đưa ra quyết định cuối cùng. Lao công thực hiện việc thu gom rác hàng ngày và quét dọn đường phố.

• Hình 16 Cơ cấu tổ chức BQL thu gom rác thải ở Nhân Chính

Các thành viên trong tổ được lựa chọn từ các nhóm cư dân lớn hơn trong cộng đồng. Đảng Ủy địa phương sẽ chịu trách nhiệm lựa chọn thành viên. Thành viên trong nhóm tình nguyện này cũng là các thành viên của các hội khác như hội phụ nữ, hội thanh niên… Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Trong tổ quản lý chất thải, tổ trưởng và hai tổ phó sẽ chịu trách nhiệm tuyển dụng nhân viên thu gom. Tổ thu gom ở phường tập hợp toàn bộ là phụ nữ từ hội phụ nữ. Do là công việc toàn thời gian nên mức thu nhập trung bình 550-600.000 VNĐ/tháng, chiếm tới 90% lượng phí thu gom thu được, 10% phí còn lại là phí quản lý cho tổ trưởng và tổ phó. Công ty URENCO cũng đã tài trợ chi phí mua 8 xe thu gom, chi phí cho 10 xe còn lại và các công cụ hỗ trợ như găng tay, khẩu trang, chổi, xẻng… đều được lấy từ phí thu gom rác.

• c. Thành Công:

Hợp tác xã vệ sinh môi trường được thành lập từ quyết đinh 0012HTX của chính phủ, nằm dưới Ủy ban nhân dân phường từ tháng 12/2018. Hợp tác xã gồm một Ủy ban điều hành, ban lao động và ban hoạt động. Ủy ban điều hành gồm một chủ nhiệm và hai phó chủ nhiệm. Có 1 ban lập kế hoạch riêng. Ban lao động gồm có 12 lái xe tải vận chuyển rác cùng với 8 lao công thu gom rác. Có khoảng 20 lao động hỗ trợ tại các điểm chuyển giao. Họ không nằm trong biên chế của hợp tác xã Thành Công, nhưng là đội ngũ hỗ trợ việc chuyển giao từ các xe thu gom rác đẩy tay vào xe chuyên vận chuyển rác đến các bãi chôn lấp và có quyền thu gom rác thải có khả năng tái chế có giá trị. Cần phải lưu ý răng, theo quan sát ban đầu, quy mô của hợp tác xã Thành Công khá lớn; tuy nhiên, số lượng người điều hành và các ban hoạt động ban đầu là do chính quyền thuê, nên dự án Hợp tác xã vệ sinh môi trường Thành Công chỉ thực hiện được một phần khối lượng công việc hàng ngày của họ. Nhiều công nhân do Ủy ban nhân dân thuê. Các lao công chủ yếu là công nhân của công ty URENCO và làm việc toàn thời gian dưới sự chỉ đạo của Hợp tác xã.

• Hình 17 Cơ cấu tổ chức BQL thu gom rác thải ở Thành Công

Các quyết định trong ủy ban được đưa ra theo nguyên tắc nhất trí, đồng thuận giữa các thành viên điều hành. Các ý kiến từ các phòng ban khác không phổ biển cho lắm, tuy nhiên, các khúc mắc hay đề xuất thường bắt đầu từ các thành viên trong ban lập kế hoạch. Khi đã được chấp thuận hay được xem là hợp lý, các quyết định này sẽ được trình lên lãnh đạo, chủ nhiệm hợp tác xã và các phó chủ nhiệm. Lúc này, chủ nhiệm có thể tổ chức một cuộc gặp mặt các thành viên trong ban điều hành để đưa ra quyết định. Vào thời điểm năm 2018, Ban điều hành bao gồm thành viên của Ủy ban nhân dân, công ty URENCO Hà Nội và Sở khoa học công nghệ thành phố lựa chọn người lãnh đạo. Vị trí này sẽ được duy trì mãi mãi.

Nếu như cư dân trong phường có ý kiến hay đề xuất với hợp tác xã, họ có thể truyền đạt với những người lao công thu gom rác, hoặc các thành viên trong Ban điều hành. Ngoài ra, hội phụ nữ cũng đóng một vai trò nhất định trong Ban điều hành, và họ chịu trách nhiệm tìm lao công và xã viên cho hợp tác xã từ cộng đồng địa phương. Do đó, nếu muốn, cư dân trong cộng đồng cũng có thể phản ánh ý kiến với các thành viên trong Hội phụ nữ. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Về mặt tài chính, Hợp tác xã này được chính quyền địa phương tài trợ. Theo chính sách của URENCO, các lái xe sẽ được trả 1.000.000 VNĐ/tháng, lao công thu gom là 600.000 VNĐ/tháng, trong khi các lao động khác thường được thuê với mức giá 500.000 VNĐ/tháng.

3. Nhận thức của cộng đồng về các vấn đề chung:

Khi được hỏi về mức độ tham gia vào các hoạt động cộng đồng, phần lớn những người trả lời phỏng vấn cho biết họ được thông tin đầy đủ về các vấn đề của địa phương. Nhận thức về các vấn đề địa phương được phản ánh qua các pháp lệnh và quyết định của chính quyền, sự tồn tại của các nhóm cộng đồng, nhận thức về các vấn đề cư dân nói chung, về con người và sự tham gia vào tổ chức địa phương. Hơn 90% cư dân ở Minh Khai khi được hỏi tự tin rằng họ cảm thấy mình được thông tin đầy đủ, tỉ lệ này cao hơn là ở Nhân Chính và Thành Công. Chỉ có 60% người người được hỏi ở Thành Công nói họ được thông tin về các vấn đề địa phương, trong khi 30% nói rằng họ không biết gì cả. (bảng 18A)

• Bảng 17 Kết quả điều tra các hộ gia đình về mức độ tham gia cộng đồng

Theo một số người được phỏng vấn, cách phổ biến nhất để thu nhận các thông tin địa phương là loa truyền thanh hoặc các phương tiện thông báo công cộng. Những thông báo được công chúng đến xem. Thêm vào đó, còn có các bảng thông báo được dán ngoài trụ sở Ủy ban nhân dân. Theo một người dân, tivi, đài báo cũng là các nguồn thông tin quan trọng. Tuy nhiên, các nguồn này thường không có các thông tin về các vấn đề của từng địa phương mà thường là thông tin ở cấp độ rộng hơn như tỉnh, thành phố, và dành cho người dân trên địa bàn thành phố Hà Nội. Hơn nữa, việc phản hồi của cộng đồng cho thấy cách phổ biến nhất để thu nhận thông tin thường là truyền miệng, các phương tiện truyền thông không chính thống như qua bạn bè, hàng xóm láng giềng ở nhà hay ở nơi làm việc.

Khi được hỏi quyết định trong cộng đồng được đưa ra như thế nào, các câu trả lời thường rất đa dạng. Khoảng 60% người dân ở Minh Khai cho rằng các quyết định có ảnh hưởng đến họ được lãnh đạo địa phương hỏi ý kiến các thành viên trong các nhóm cộng đồng trước khi đưa ra quyết định cuối cùng (Bảng 18B). Các cuộc thảo luận ngoài lề cho thấy sự tham gia của cộng đồng vào các quyết định thường được dựa trên kết quả của các cuộc thảo luận cộng đồng, chủ đề của các cuộc họp đa dạng và không phải tất cả các cá nhân trong cộng đồng đều tham gia các buổi họp đó. Tuy nhiên, các cá nhân cảm thấy họ có thể đóng góp ý kiến vào quyết định có ảnh hưởng đến lợi ích của họ. Cần lưu ý rằng nhiều quyết định được đưa ra từ các cấp quản lý cao hơn, như Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội chẳng hạn, hoặc các cơ quan lập pháp và do đó, sự tham gia của cộng đồng địa phương vào các quyết định này rất hạn chế. Thêm vào đó, 20% số người được hỏi ở Minh Khai tin rằng cộng đồng có trách nhiệm đối với việc ra quyết định. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Mặc dù cư dân trong phường Nhân Chính đưa ra các câu trả lời tương đối giống nhau với ở phường Minh Khai, 30% nghĩ các quan chức chính quyền địa phương ra quyết định và thông tin cho cộng đồng, cảm thấy sự tham gia vào các quyết định của cộng đồng rất hạn chế. (Bảng 18B) Tuy nhiên, 45% lại cho rằng họ đã đóng góp ý kiến vào việc ra quyết định, và ở các cuộc họp cũng được tổ chức như ở xã Minh Khai, nơi người dân được tham gia thảo luận về các quyết định có thể ảnh hưởng đến họ. Ngược lại, người dân ở phường Thành Công cho hầu hết (79%) cho rằng lãnh đạo địa phương là những người ra quyết định và thông báo cho cộng đồng về quyết định của họ. Chỉ có 10% số người được hỏi cho rằng họ có đóng góp vào quyết định của cộng đồng, và 2% cho biết họ thấy quyết định được đưa ra bởi một nhóm người sau khi đã thảo luận.

Sự tham gia vào các đoàn thể địa phương thể hiện sự liên quan tới mức độ tham gia của người dân vào các quyết định cộng đồng. Có sự khác biệt rõ rệt ở xã Minh Khai so với hai cộng đồng còn lại. Đặc biệt, các cư dân trong xã tham gia ít nhất 1 đoàn thể trong khi ở Nhân Chính và Thành Công là 27% và 29% cho biết họ không có liên quan đến các tổ chức. (Bảng 18C). Khoảng 31% và 30% người được hỏi ở Minh Khai là Đảng viên và thành viên hội Cực chiến binh. Trong khi đó, ở Nhân Chính và Thành Công là 9% và 7%. Do đó, không có gì lạ khi 10-11% số người được hỏi ở Minh Khai khẳng định họ là thành viên của hội nông dân và hợp tác xã trong khi ở hai phường kia là dưới 2%. Theo quan sát, có một sự tương quan nhất định giữa việc là thành viên của một tổ chức địa phương với việc tham gia vào quá trình ra quyết định tập thể.

Cuộc khảo sát cũng đặt yêu cầu nêu ra 3 vấn đề chung nổi cộm trong cộng đồng ở một cuộc họp Đảng và họp dân (bảng 19). Khoảng 10 đến 18 người dân trong mỗi cộng đồng thể hiện nhận thức hạn chế về vấn đề môi trường địa phương và coi đó là một vấn đề quan trọng, được nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần. Vấn đề thứ hai có lẽ được quan tâm nhất là sự không hợp lý về thời gian thu gom rác. Các vấn đề khác có thể thấy trong bảng 19.

• Bảng 18 Những vấn đề chung trong cộng đồng được đưa ra

Sáng kiến về quản lý rác thải dựa trên cơ sở cộng đồng cũng có tác động trực tiếp đến điều kiện môi trường của địa phương. Điều này thể hiện rõ trong mối quan hệ hợp tác giữa những người hàng xóm láng giềng trong khi thu gom. Có thể thấy trong bảng 20, 80% người được hỏi ở Minh Khai và Nhân Chính cho biết họ tham gia vào các hoạt động này 1-2 lần trong năm ngoái nhận thức các vấn đề môi trường như trong bảng 19. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Mặc dù 63% người được hỏi ở Thành Công cho rằng họ có tham gia 1 lần vào việc xác định các vấn đề chung, chỉ có 26% nói họ đã từng làm các hoạt động tương tự. Khi được hỏi về phương pháp cộng đồng tiến hành xác định và giải quyết các vấn đề địa phương, phần lớn người dân trong các cộng đồng khẳng định họ có liên hệ với các thành viên trong Ủy ban nhân dân. Điều thú vị là 17% và 20% ở Nhân Chính và Thành Công cho rằng họ có liên hệ với giới truyền thông khi họ muốn giải quyết vấn đề.

Mặc dù có 42% số người được hỏi ở Minh Khai cho biết cộng đồng là nơi họ giám sát những người khác, 37,5% không nghĩ như vậy và 20% từ chối trả lời (bảng 20A). Ngược lại, hơn 70% số người được hỏi ở Nhân Chính và Thành Công nói rằng họ có giám sát những người khác trong cộng đồng.

• Bảng 19 Trao đổi giữa mọi người trong cộng đồng

Hơn 75% số người nói trong vòng 6 tháng qua, họ có nói chuyện, liên lạc với hàng xóm, trong khi đó 68% khẳng định hàng xóm của họ cũng liên hệ với họ (bảng 20A, B)

4. Nhận thức của cộng đồng về các sáng kiến quản lý chất thải cộng đồng Việc quản lý rác thải trên cơ sở cộng đồng được tạo dựng từ nỗ lực phát triển cộng đồng. Cần đặc biệt lưu ý rằng ở xã Minh Khai cũng như các tổ chức cộng đồng khác, Hội phụ nữ địa phương, một phần nào đó, chịu trách nhiệm xây dựng và tài trợ cho việc quản lý rác thải như một sáng kiến cộng đồng. Tuy nhiên, nếu điều đó không đúng khi áp dụng ở Nhân Chính và Thành Công. Thực tế cho thấy mô hình quản lý rác thải ở Nhân Chính được công ty URENCO thực hiện dưới sự hướng dẫn của tổ chức Hợp tác quốc tế Nhật Bản JICA tiến hành với hi vọng rằng với hiệu quả đã được chứng minh, việc nhân rộng mô hình này ra toàn thành phố Hà Nội như một sáng kiến hiệu quả. Ở phường Thành Công, Đảng ủy Phường chịu trách nhiệm xây dựng tổ chức tư nhân để quản lý rác thải. Tuy vậy, các phản hồi về vấn đề môi trường và quản lý chất thải cho thấy cư dân ở cả ba cộng đồng đều tin rằng hình ảnh môi trường địa phương, dù là nhân tạo hay tự nhiên, đều quan trọng hoặc rất quan trọng. (bảng 21) Chỉ 4,5% số người ở Nhân Chính thờ ơ và không có ai nói hình ảnh môi trường không quan trọng. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

• Bảng 20 Quan điểm cộng đồng về môi trường & quản lý rác cộng đồng

Khi được hỏi về quản lý và thu gom rác thải có quan trọng không, chỉ 6,3% người ở Nhân Chính bàng quan về hệ thống hay tổ chức này. Số còn lại cho rằng đây là một vấn đề rất quan trọng trong cộng đồng. Có 86% và 85% người ở Minh Khai và Thành Công cho biết họ thấy vấn đề này rất quan trọng nhưng chỉ có 60% ở Nhân Chính thấy quan trọng. Xu hướng này có vẻ giống như khi các ứng viên được hỏi về mức độ quan trọng của các tổ chức đối với gia đình họ, cũng như mức độ quan trọng của cộng đồng nói chung. Trên 80% người dân Minh Khai và Thành Công trả lời rằng các tổ chức quan trọng với hộ gia đình, từ 2% đến 8,5% không thấy sự ảnh hưởng, tuy nhiên, không ai nói rằng các tổ chức không quan trọng đối với gia đình họ.

• Bảng 21 Lợi ích và tác động kinh tế của quản lý rác thải cộng đồng

Các quy định về thu gom và vận chuyển rác thải do các tổ chức cộng đồng đưa ra có thể tác động bền vững tới môi trường địa phương. Nó có thể tăng cường hiệu quả của cộng đồng, tăng giá trị tài sản cá nhân và cải thiện sức khỏe cũng như thể trạng cho cư dân trong cộng đồng. Khoảng 35% cư dân ở Minh Khai tin rằng từ khi áp dụng, các quy định này cải thiện sức khỏe cho họ (bảng 22). Người dân cảm nhận được họ sẽ không phải ngửi mùi khó chịu (do việc đốt rác gây ra). Thêm vào đó, có vẻ như ít rác thải trên đường phố hơn, ít chuột và các động vật mang mầm bệnh hơn. Hơn nữa, mọi người không tháy rác thải vứt bừa bãi trên phố cũng cảm thấy tự hào hơn về cộng đồng của mình, điều đó phần nào ảnh hưởng đến sức khỏe và tâm trạng của họ – lợi ích cộng đồng này chiếm 1 đến 25%. Đáng lưu ý, 40% người trả lời ở Thành Công cho thấy hệ thống quản lý chất thải không ảnh hưởng đến sức khỏe của họ.

Có vẻ như hệ thống quản lý chất thải ít có tác động đến hoạt động sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi gia cầm. Mặc dù ở Minh Khai, các hộ dân chủ yếu sống bằng sản xuất nông nghiệp, hơn 50% trả lời rằng không một quy định nào gây ảnh hưởng đến công việc của họ, hơn nữa, 47% cho biết nó ảnh hường dưới 50%. Một nông dân cho biết trước khi hệ thống này ra đời, các túi nilon luôn bay đầy các thửa ruộng của anh, khiến anh phải dừng công việc và đi nhặt chúng. Cũng tương tự, một nông dân khác cho biết trước đây, mọi người thường vứt hoặc chôn rác trên các thửa ruộng, điều này khiến các nông dân phải thu gom rác. Giờ thì anh ít phải bận tâm đến việc này nữa. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Cuối cùng, người dân cảm thấy hình ảnh của cộng đồng được cải thiện đến 50% kể từ khi hệ thống này ra đời. Đáng kể là 28% cư dân ở Nhân Chính cảm thấy mức cải thiện này lên đến 76-100%.

5. Mức độ tham gia của người dân vào việc ra quyết định về hệ thống quản lý chất thải trên cơ sở cộng đồng.

49% người dân ở Minh Khai cảm nhận tích cực về khả năng ảnh hưởng tới quyết định về hệ thống quản lý chất thải (bảng 23). Một người dân cho biết vì cộng đồng tương đối nhỏ nên các thành viên trong cộng đồng có thể thường xuyên đến tham dự các cuộc họp của các tổ chức trong cộng đồng và từ đó, có thể tham gia một cách chủ động vào việc thảo luận các vấn đề cộng đồng. Cô giải thích hệ thống này bắt đầu khi có rất nhiều vấn đề cần giải quyết, mà thời gian thì hạn chế nên sẽ phải có nhiều cuộc họp, qua mỗi buổi, vấn đề sẽ đần được tháo gỡ. Hệ thống này sẽ dần dần hoàn thiện từng phần vì sự có mặt và sự tham gia thảo luận của mỗi người về hệ thống và cả về cộng đồng nữa. Xu hướng tương tự cũng xảy ra ở Nhân Chính khi 22% người dân nói hào hứng tham gia việc ra quyết định. Khoảng hơn một nửa (53%) người dân khẳng định dù họ cảm thấy không thể tham gia vào quá trình ra quyết định thì họ vẫn cảm thấy hạnh phúc khi có dịch vụ thu gom và thấy không cần thiết phải tham gia quá trình ra quyết định. Ngược lại, hơn một nửa (63%) số người ở Thành Công không cảm thấy vậy.

• Bảng 22 Kết quả điều tra quan điểm cộng đồngvề QLCT

Rõ ràng là nếu người dân không cảm thấy mình là một phần trong quá trình ra quyết định, họ sẽ thấy mình không cần thiết và không tin rằng các thành viên trong cộng đồng – những người chịu trách nhiệm sẽ đem lại lợi ích cho cả cộng đồng. Họ hài lòng với các quy định về dịch vụ đó.

Hơn 95% cư dân ở Minh Khai cho biết họ nghĩ việc tập hợp mọi người trong cộng đồng có thể gây ảnh hưởng đến quyết định liên quan đến hệ thống quản lý rác thải cộng đồng (bảng 23B). Ở Nhân Chính, tủ lệ này là 87%, ở Thành Công là 53%. Nhiều người ở Nhân Chính cũng cho biết họ muốn hệ thống này tự hoạt động hiệu quả, còn một vài người lại cho rằng họ muốn chính quyền địa phương chịu trách nhiệm cung cấp dịch vụ thu gom hợp lý. Tóm lại, họ muốn người khác (chính quyền địa phương) tìm kiếm lợi ích tối ưu và đảm bảo một hệ thống thu gom hợp lý.

6. Kết quả: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Ở Minh Khai, người dân khi được hỏi ý kiến về hiệu quả làm việc của lãnh đạo tổ chức thu gom rất hài lòng. 90% tin rằng hệ thống quản lý hiệu quả hoặc rất hiệu quả (bảng 24). 47% trong số này cho rằng lãnh đạo đã làm tốt chức trách của mình. Ở Nhân Chính và Thành Công, tỷ lệ này là 91% và 95% cảm thấy lãnh đạo hiện tại ít nhất, ở một góc nào đó, là hiệu quả. Khoảng 30% cho rằng rất hiệu quả. 50% ở Minh Khai, 34% ở Nhân Chính và 71% ở Thành Công cho rằng hệ thống hiện tại hoạt động hiệu quả hơn trước kia (bảng 24). Do vậy, công ty URENCO trước dây chịu trách nhiệm thu gom và vận chuyển rác thải ở phường Thành Công có thể sẽ không phù hợp cho xã Minh Khai và Nhân Chính. Trước hệ thống này, các hộ gia đình tự lo chôn lấp rác gia đình mình. Việc chôn lấp bao gồm cả đót, chôn hoặc vứt rác ra các khu vực công cộng hoặc những mảnh đất bỏ hoang trong cộng đồng. Một số hộ đến nay vẫn kiên quyết là có thể tự xử lý được. Tuy nhiên, họ đều đồng tình rằng việc áp dụng hệ thống thu gom hiện tại đã cải thiện đáng kể bộ mặt cộng đồng.

• Bảng 23 Kết quả thực tế từ hệ thống quản lý rác thải cộng đồng

Tuy nhiên, với một số người không tham gia hoạt động trong cộng đồng, rất khó để yêu cầu họ vứt rác đúng giờ. Có khi họ mang chúng ra ngoài từ sáng sớm trước khi đi làm, chó mèo hay động vật có thể lục lọi và đôi khi những người thu gom phải dọn dẹp lại. Một số người mặc dù cho rằng phí thu gom hiện tại còn tương đối thấp, họ vẫn không muốn tham gia hỗ trợ tài chính cho hệ thống này. Trong một số ví dụ, nhiều người cho rằng công việc của nhân công thu gom không đáng được trả tiền.

Phần lớn cư dân trong cộng đồng xã Minh Khai (77%) cảm thấy vậy kể từ khi hệ thống quản lý rác thải cộng đồng đi vào hoạt động, khi mà nhận thức và hiểu biết của họ về các vấn đề môi trường địa phương như ô nhiễm không khí, nước và đất được cải thiện. (bảng 24C) Thêm vào đó, nhiều người cho rằng dù có các cuộc thảo luận chính thống về các tác động tiêu cực đến sức khỏe do các phương pháp chôn lấp không phù hợp, nhiều người vấn cho rằng họ hiểu cần có không khí sạch hơn là đơn thuần chỉ có việc rác được đốt như trước kia. 63% cư dân ở Thành Công nói họ nhận thức được vấn đề ô nhiễm môi trường địa phương so trước khi có hệ thống này. Có thể thấy rõ điều này trong bảng 8, với 40% cho rằng họ không nghĩ hệ thống quản lý rác thải có bất kì ảnh hưởng nào đến sức khỏe của họ (bảng 22 và bảng 24).

Cuối cùng, chỉ có 4% số người được hỏi ở xã Minh Khai nói họ nghĩ hình ảnh thể chất của cộng đồng đã được cải thiện từ khi áp dụng hệ thống này (bảng 24D). Hầu hết số này tin rằng hình ảnh cộng đồng được cải thiện từ 26-50% trong khi 19% nghĩ có thể cải thiện tới 51-75% (bảng 24D). Quan trọng hơn, gần 30%và 21% ở Nhân Chính và Minh Khai cho biết họ không nghĩ hình ảnh thể chất của cộng đồng đã được cải thiện một chút nào (0%). Ngược lại, 20-25% cho biết hình ảnh có thể cải thiện được 51-75%. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

IV. Mô hình kinh doanh rác tái chế cá thể, tự phát – làng tái chế Minh Khai, Đa Hội, Dương Ô, Triều Khúc

Một điểm thú vị khi nghiên cứu về mô hình kinh doanh rác thải trên địa bàn Hà Nội là hàng hóa rác tái chế – một loại hàng hóa rất đặc biệt, được thu gom, buôn bán, trao đổi giữa các cá nhân nhỏ lẻ, tự phát. Rồi từ đó, một số làng được hình thành chuyên tập trung vào tái chế một số mặt hàng nhất định, được gọi là „làng tái chế‟ (Minh Khai, Dương Ô, Triều Khúc). Ở đây, rác tái chế thực hiện đúng vai trò “sản phẩm” trên thị trường, được nghiên cứu dưới góc độ cung – cầu và quy trình đầu vào – đầu ra gắn với giá thành sản xuất và lợi nhuận.

Các chủ thể tham gia chu trình tái chế rác gồm những người thu gom rác trong thành phố, những người thu gom rác ở các bãi chôn lấp, các làng nghề tái chế và các chủ thể khác.

Trước hết, chúng ta cùng có cái nhìn tổng thể về hoạt động tái chế rác thải ở Hà Nội. Sau đó sẽ xem xét cơ chế hoạt động và hiệu quả của các hoạt động này. Từ đó, sẽ có cái nhìn tổng thể về dòng thải và mô hình kinh doanh rác tái chế.

1. Các loại vật chất, nguyên liệu chính được tái chế:

Hoạt động thu gom liên quan đến các vật liệu tái chế từ rác thải có thể thấy ở mọi nơi, kể cả trong thành phố hay ở các vùng lân cận, cũng như những nơi hỗ trợ việc quản lý chất thải rắn chẳng hạn như cá bãi chôn lấp. Các vật liệu chủ yếu vẫn thường thấy trên cả nước, có thể kể đến như nhựa, hộp kim loại, lọ thủy tinh, giấy, gỗ…

Ở các nước đang phát triển, các vật liệu tái chế như hộp kim loại, lọ thuỷ tinh, nhựa, và giấy được thu gom để tái chế mà không cần có yêu cầu từ hệ thống luật pháp liên quan. Những vật liệu này bản thân nó có đủ giá trị khiến thị trường sản phẩm tái chế phát sinh một cách tự nhiên. Việc tái chế một cách tự phát này là những lực lượng thị trường nhằm giảm lượng rác thải chuyển tới bãi chôn lấp. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Ở thủ đô Hà Nội, việc phát triển kinh tế, quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá và tăng trưởng kinh tế trong ngành du lịch đã gây ra sự gia tăng nhanh chóng lượng rác thải rắn ở trong và xung quanh thành phố. Chức trách chính quyền thành phố đã tiến hành nhiều biện pháp nhằm tăng cường việc quản lý chất thải rắn, chẳng hạn như việc xây dựng một bãi chôn lấp hợp vệ sinh với quy mô lớn và nâng cao năng lực thu gom rác thải qua những hỗ trợ từ các tổ chức phi chính phủ và các nguồn viện trợ từ các nước (như Nhật Bản).

Tuy nhiên, chúng ta có thể thấy hệ thống tái chế đang hoạt động ở Hà Nội, một trong những cách giảm thiểu lượng rác thải đến các bãi chôn lấp, có thể thấy trong nội thành và vùng ngoại thành. Theo nghiên cứu của công ty Nippon Koei, mỗi ngày có khoảng hơn 200 tấn vật liệu có giá trị được thu gom theo hệ thống này. Những thứ có giá trị như nhựa hay kim loại được thu gom ở các khâu khác nhau và ở những nơi khác nhau trên khắp thành phố. Một ngành công nghiệp về xử lý tại chỗ các vật liệu tái chế đã phát triển ở các làng quanh thành phố, một số làng còn được gọi là “làng nghề”. Có một mức độ chuyên môn hoá cao ở các làng này. Chẳng hạn, một làng có thể kinh doanh tái chế về giấy, làng khác kim loại v.v…

2. Cơ chế hoạt động hệ thống tái chế hiện có:

Tuy nhiên, hệ thống tái chế rác thải hiện tại ở Hà Nội không có tính bền vững. Hệ thống này được duy trì bởi những người thu gom vật liệu tái chế xung quanh khu vực bãi rác Nam Sơn và các nhà máy nhỏ lẻ không được trang bị bảo hộ môi trường và sức khoẻ một cách phù hợp. Hệ thống này còn dễ bị tổn thương bởi sụt giảm giá cả của các vật liệu tái chế có thể phát sinh do sự tăng trưởng liên tục của nền kinh tế hay các quy định pháp luật về môi trường và việc bảo vệ sức khoẻ nghề nghiệp hay an toàn. Tất cả các vật liệu được thu gom trong hệ thống tái chế hiện tại có thể trở lại dòng rác nếu như hệ thống dựa trên định hướng thị trường thất bại. Nếu như điều này xảy ra, lượng rác thải tạo ra có thể vượt quá khả năng quản lý chất thải rắn của chính quyền thành phố Hà Nội.

• a. Những người thu nhặt rác (scavenger) trong thành phố:

Có nhiều kiểu thu gom những thứ có giá trị trong thành phố. Một số người thu gom những vật liệu có giá trị từ các hộ gia đình hay các văn phòng công sở thường sử dụng giỏ (basket) với sào (pole). Một số khác dùng các xe chở rác có tay đẩy (handcarts) như cá nhân viên thu gom của URENCO. Có vẻ như chính các công nhân thu gom của URENCO đã tranh thủ làm thêm bằng việc thu gom rác tái chế này. Cũng có những người treo túi nhựa trên xe đẩy rác để cho những thứ còn giá trị vào.

Trong khu vực nội thành, những người nhặt rác là thường là những người mua các thứ có giá trị từ người dân, được gọi là những người mua lẻ. Ngoài ra còn có các nhà mua buôn nữa. Họ kiếm một chỗ trong chợ và buôn bán những rác còn giá trị hay buôn bán chúng trái phép ngay trên vỉa hè. Sau các giao dịch ở chợ, những người mua buôn thường đem những thứ còn giá trị này đến nơi khác và bán chúng như hàng hoá thông thường.

• b. Những người thu gom rác ở các khu chôn lấp Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Theo các công nhân trong Bãi chôn lấp Nam Sơn, hầu hết những người thu gom rác này đều là nông dân. Họ thu gom những thứ có giá trị và giữ chúng trong các ngôi làng gần bãi rác Nam Sơn. Rác thu gom và lưu trữ ở đây có giá rẻ hơn so với khu vực nội thành. Hầu hết các thứ có giá trị cao một chút như hộp nhựa sạch, hộp nhôm hay lọ thuỷ tinh đều đã được thu gom trong khu vực gần nguồn thải. Do đó, những người nhặt rác ở gần bãi chôn lấp phải thu gom những vật liệu khác như xương động vật và đai bánh xe, ngoài ra cũng có nhựa, lọ thuỷ tinh, kim loại khác… Họ cũng lượm nhặt cả các túi nhựa bẩn, phải giặt sạch trước khi đem bán.

• c. Các “làng nghề”

Một số loại hình kinh doanh, tái chế rác thải đã phát triển tại các làng nghề xung quanh thành phố, chẳng hạn như làng tái chế nhựa ở Minh Khai, làng tái chế kim loại ở Đa Hội, làng tái chế giấy ở Dương Ô, vẫn thường được gọi là các “làng nghề”. Các vật liệu tái chế được chuyên môn hoá hay tập trung tuỳ theo từng làng.

Trong mỗi làng nghề này lại có rất nhiều nhà máy sản xuất quy mô nhỏ. Các nhà máy này có thể thực hiện chu trình sản xuất khép kín trong một phạm vi nhỏ, nhưng các điều kiện tại nơi làm việc hoàn toàn không tốt. Ngoài ra, các chất gây ô nhiễm môi trường chẳng hạn như nước thải hay khói bụi có thể bị thải ra mà không có biện pháp xử lý phù hợp. Điều này có thể gây ra những tác hại về sức khoẻ cũng như những vấn đề nghiêm trọng khác đến con người trong tương lai.

3. Hiệu quả hoạt động

• a. Khu vực nội thành:

Khó mà đếm được chính xác có bao nhiêu người thu lượm rác đang hoạt động trong thành phố. Cũng không có bất kỳ số liệu thống kê nào về số người này. Có thể đoán có vô số người đi thu gom những thứ rác còn giá trị này để kiếm tiền vì họ ở khắp mọi nơi.

Có vẻ như không có tổ chức nào kiểm soát hoạt động của những người nhặt rác này. Họ thu gom rác đơn giản dựa trên lợi ích cá nhân. Thị trường cho các vật liệu tái chế diễn ra ngay tại các vỉa hè, lòng đường một cách trái phép. Do vậy, hệ thống công cộng không ủng hộ, hỗ trợ việc khôi phục những thứ còn giá trị từ rác thải và những người mua buôn phải trốn tránh ánh mắt nhòm ngó của công an, những người kiểm soát các hoạt động này.

Các “làng nghề” được xem xét ở đây gồm: Đa Hội, Dương Ô, Minh Khai, Triều Khúc.

Trong các làng nghề, sản phẩm cuối cùng có thể được sản xuất bằng việc sử dụng rác có khả năng tái chế làm nguyên liệu thô.

• b. Trường hợp làng tái chế kim loại Đa Hội Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Có hai bước lớn trong quá trình sản xuất. Một số xưởng chỉ tạo ra thép nguyên từ sắt thu gom được. Một số cơ sở sản xuất lại mua các loại thép nguyên này để tạo ra các sản phẩm khác như ván, cột trụ… Để nung thép, hàng ngày, một lượng lớn than đã được sử dụng để tạo ra đủ nhiệt lượng cho sản xuất. Nó đã gây ra ô nhiễm không khí ở một mức độ nào đó. Mặt khác, để làm nguội thép đã nung, một lượng lớn nước đã được sử dụng và thải ra ao, hồ chứa nước mà không được xử lý phù hợp.

Khảo sát ở làng Đa Hội về khía cạnh môi trường sản xuất tái chế cho thấy:

• 39 trong số 108 hộ gia đình tham gia vào hoạt động tái chế kim loại
• Mỗi cơ sở sản xuất thu hút khoảng 15-20 công nhân, nghĩa là có tổng cộng khoảng 600-750 lao động làm việc trong các xưởng tái chế. Rất nhiều lao động phải di chuyển từ các làng phụ cận đến các cơ sở sản xuất này. Số lượng lao động trong các xưởng sản xuất có xu hướng tăng lên.

Sắt vụn thu gom có giá trung bình từ 000-2.500 VND/kg từ những người mua lẻ hay mua buôn. Giá cả có thể dao động tuỳ theo điều kiện thị trường. Trong khi đó, giá bán ra các sản phẩm tái chế của làng thường ở mức 4.000-4.500 VND/kg.

• c. Trường hợp làng tái chế nhựa Minh Khai

Ở làng tái chế nhựa Minh Khai, điều kiện làm việc thực sự rất khủng khiếp. Công nhân lao động trong một căn phòng rộng chừng 10 m² để nung chảy các túi nhựa và các vật liệu thô để tạo ra bi nhựa (các hạt nhựa nhỏ, vụn) (pellet) được sử dụng trong chu trình sản xuất. Cũng cần một nhiệt lượng tương đối để nung nhựa. Các công nhân phải chịu ô nhiễm do việc thiêu, đốt nhiên liệu, và họ cũng phải chịu những chất thải ra quá trình phục hồi nhựa. Chu trình sản xuất dựa chủ yếu trên nhân công giá rẻ ở địa phương.

Các sản phẩm cũng khá đa dạng, thậm chí ngay cả trong cùng một làng. Một cơ sở sản xuất có thể tạo ra nhựa tấm, phiến (sheet), trong khi cơ sở khác có thể sản xuất nhựa dây, chuỗi (rope). Chất lượng của nguyên liệu thô thu gom từ rác cũng khác nhau, tuỳ theo cơ sở sản xuất. Để tạo nhựa tấm, họ sử dụng hầu hết là các túi nhựa trắng làm nguyên liệu thô. Thêm vào đó, đôi khi họ cho một số loại nhựa có chất lượng cao được sản xuất bởi các nhà cung cấp nước ngoài để đảm bảo chất lượng sản phẩm. Đối với nhựa dây, người ta chủ yếu sử dụng nhựa màu làm nguyên liệu đầu vào.

Kết quả khảo sát ở làng tái chế nhựa Minh Khai cho thấy:

• Trong làng có khoảng 70-80 cơ sở sản xuất. Hầu hết đều là các xưởng sản xuất quy mô hộ gia đình.
• Ngoài các sản phẩm kể trên, nhiều xưởng còn sản xuất áo mưa và các loại ghế thông thường
• Năng suất tái chế: nhựa tấm trung bình khoảng 000 kg/ngày, nhựa dây khoảng 200 kg/ngày.

d. Làng tái chế giấy Dương Ô Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Người ta sản xuất phiên giấy (sheet) cho các quá trình sản xuất ở các nhà máy khác. Theo các công nhân trong làng, họ sản xuất các loại giấy phục vụ cho việc ghi chép hoá đơn ở các nhà hàng và quán xá không đòi hỏi chất lượng cao lắm. Quá trình sản xuất giấy đòi hỏi rất nhiều nước. Các phương tiện hỗ trợ xử lý phù hợp chưa được trang bị.

Khảo sát liên quan đến làng Minh Khai cho thấy:

• Có hơn 100 cơ sở sản xuất trong làng. Một xưởng được phỏng vấn cho biết xưởng thu hút hơn 30 công nhân và có năng xuất sản xuất giấy tái chế khoảng 1 tấn/ngày.
• Các điều kiện buôn bán giấy tái chế tỏ ra không bền vững. Giá giấy vụn thu gom trung bình khoảng 000-6.00 VND/kg từ các nhà bán buôn hay bán lẻ đến xưởng sản xuất, trong khi đó giá bán sản phẩm cuối cùng là khoảng 6.000- 7.000 VND/kg.

Theo quan điểm của chủ một cơ sở sản xuất, có thể nói rằng thị trường giấy tái chế ít biến động hoặc tăng nhẹ trong vòng 6 năm Ông hi vọng xu thế này sẽ tiếp tục ổn định trong thời gian tới.

• e. Làng mua bán buôn Triều Khúc

Có một làng khác cũng có tham gia vào quá trình tái chế rác là làng Triều Khúc. Trong làng có nhiều nhà mua bán buôn và thu gom các nguyên liệu thứ cấp có khả năng tái chế. Họ mua các nguyên liệu này trái phép trên thị trường từ trong thành phố. Họ không thực hiện việc sản xuất và không bị ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Các hoạt động ở làng kiểu thế này có thể sẽ không còn trong một chu trình tái chế rác thải hiệu quả hơn trong tương lai.

• f. Xung quanh các bãi chôn lấp

Theo khảo sát tại các bãi rác trong phạm vi nghiên cứu, không diễn ra việc thu gom chủ động xung quanh khu chôn lấp vì thời gian mở cửa cho những người mót rác theo quy định của URENCO rất hạn chế. Ngoài ra, khi vào vụ lúa, những người nhặt rác phải lo việc đồng áng. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Nhiều loại nguyên liệu được thu gom thủ công từ rác được lưu trữ trong làng nơi những người nhặt rác sinh sống. Những loại rác này rất khác so với rác thu gom trong thành phố. Những nguyên liệu có thể tái chế mà chúng ta có thể dễ thấy trong nội thành như chai nhựa tốt, lọ thuỷ tinh và các hộp kim loại ở đây rất hiếm. Tất nhiên, họ vẫn thu lượm các loại rác này, nhưng bên cạnh đó, họ cũng thu gom túi nhựa bẩn, đai bánh xe, xương động vật… Tất cả các hoạt động trên phụ thuộc chủ yếu vào sức lao động của con người. Tất nhiên, quy trình này không hiệu quả.

Các loại túi nhựa bẩn và những thứ khác cần được giặt sạch để đem bán. Việc này làm giảm chất lượng hoặc gây ô nhiễm nguồn nước sông.

4. Dòng tái chế tổng quát:

Mô hình sau sẽ mô tả dòng tái chế rác thải tổng quát trên địa bàn Hà Nội dựa theo những kết quả nghiên cứu ở trên và các thông tin thu thập được trong nghiên cứu. Giá cả của các loại nguyên liệu và sản phẩm có khả năng tái chế được liệt kê trong bảng 25 dựa trên thông tin từ những người cung cấp cũng như các thông tin thứ cấp. Sẽ cần có thêm các bài phỏng vấn về việc buôn bán liên quan đến tái chế và các vấn đề thị trường liên quan để kiểm tra tính thị trường và vai trò cần thiết của khu vực công cộng.

• Bảng 24 Giá cả các nguyên vật liệu có thể tái chế
• Bảng 25 Nguyên liệu thu gom tại bãi chôn lấp Nam Sơn
• Hình 18 Recycling stage – Dòng tái chế tổng quát

V. Mô hình dự án có sự hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ (NGOs) – 3R HN

Ở Việt Nam, có rất nhiều nhóm và các tổ chức thực hiện các dự án liên quan đến lĩnh vực môi trường nói chung và rác thải nói riêng như WASTE – ECON, CIDA, DANIDA, UEPP… Trong thời lượng ngắn của khóa luận, tác giả sẽ trình bày một dự án về Phân loại rác thải tại nguồn do Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản JICA tiến hành trên địa bàn thành phố Hà Nội mang tên 3R HN. Trong phần này, chúng ta cùng xem sự ra đời, mục tiêu và đánh giá một phần nhỏ hiệu quả của dự án.

1. Giới thiệu chung về dự án 3R HN: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Thành phố Hà Nội với dân số 3.145.300 người (2023), mỗi ngày xả ra một lượng rác khoảng 2.500 tấn rác thải sinh hoạt. Điều đó có nghĩa là trung bình mỗi người dân Hà Nội thải ra 0,79kg rác một ngày.

Hầu hết lượng rác trên sẽ được chuyển đến Khu liên hiệp xử lý chất thải Nam Sơn để chôn lấp. Nếu cứ tiếp tục mà không có hạn chế nào, chẳng bao lâu nữa chúng ta sẽ không còn chỗ cho việc chôn lấp. Chính vì vậy, mục tiêu của rất nhiều dự án NGO ngày nay là tác động thay đổi nhận thức của người dân và biến thành hành động để giảm thiểu lượng rác thải mang đi chôn lấp.

“Rác thải sẽ chỉ là rác thải nếu như chúng bị trộn lẫn, nhưng rác thải sẽ trở thanh tài nguyên nếu bạn phân loại chúng đúng cách!” Đây là câu nói đầy ấn tượng của Giáo sư Kitano- một giáo sư nổi tiếng trong lĩnh vực môi trường của Nhật Bản.

Dự án 3R HN (www.3r-hn.vn) là kết quả hợp tác giữa hai chính phủ Việt Nam và Nhật Bản. Tháng 12/2024, Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản JICA và Công ty TNHH Nhà nước một thành viên Môi trường Đô thị URENCO bắt đầu hợp tác triển khai dự án 3R-HN nhằm phát triển xã hội bền vững. Đây là dự án kéo dài 3 năm, bao gồm từ các hoạt động giáo dục môi trường và tuyên truyền, phân loại rác tại nguồn, thiết lập các quy định nhằm giảm thiểu rác và tăng cường hiệu quả sản xuất phân hữu cơ từ rác thải hữu cơ.

3R là từ viết tắt của 3 chữ cái đầu trong tiếng Anh: Reduce- Reuse-Recycle Reduce (Giảm thiểu): Giảm thiểu lượng rác thông qua việc thay đổi lối sống hoặc/và cách tiêu dùng, cải tiến các quy trình sản xuất , mua bán sạch…Ví dụ: Sử dụng làn hay túi vải để đi chợ thay cho túi nlon để nhằm giảm lượng rác thải phát sinh từ túi nilon…

Reuse (Tái sử dụng): Sử dụng lại các sản phẩm hay một phần của sản phẩm cho chính mục đích cũ hay cho một mục đích khác. Ví dụ: sử dụng lại chai đựng nước khoáng để đựng nước nước…

Recycle (Tái chế): Sử dụng rác thải làm nguyên liệu sản xuất ra các vật chất có ích khác.

• Hình 19 Phân loại rác thải tại nguồn

Dự án bắt đầu được thực hiện thí điểm trên địa bàn phường Phan Chu Trinh, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội kể từ ngày 20/6/2026.

2. Mục tiêu hoạt động của dự án: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Cũng như các dự án môi trường khác ở Việt Nam, mục tiêu chung của dự án 3R HN là góp phần vào sự phát triển bền vững của Việt Nam, thông qua việc thay đổi hành vi, thói quen của người dân.

Mục tiêu cụ thể hơn mà 3R HN hướng tới là giảm thiểu lượng rác thải chuyên chở đến các bãi chôn lấp trên địa bàn Hà Nội thông qua việc phân loại rác tại nguồn. Từ đó, 3R HN cũng có thể giúp ngăn ngừa các vấn đề suy thoái môi trường, tiết kiệm nguồn tài nguyên thiên nhiên, tiết kiệm chi phí thu gom và xử lý rác thải, và giảm quỹ đất giành cho việc chôn lấp rác.

Rác thải được phân thành 3 loại: rác hữu cơ, rác tái chế và rác vô cơ.

Rác hữu cơ có thể tái chế thành phân hữu cơ một loại phân hiệu quả cho cây trồng và an toàn cho người sử dụng. Tác dụng của phân hữu cơ là làm tăng năng suất cây trồng, giúp cây trồng hấp thu dinh dưỡng tốt hơn, tăng hiệu lực phân hóa học, cải tạo đất, giữ pH đất ở mức độ trung hòa hợp lý; tăng chất mùn cho đất, chứa các kích thích tố giúp cho rễ cây phát triển nhanh hơn; chứa các chất kháng sinh, các vi sinh vật đối kháng hay các vitamin để tăng khả năng chống chịu của cây trồng trong những điều kiện bất lợi. Do đó, việc sản xuất phân hữu cơ từ rác thải hữu cơ mang lại tác động kép cho xã hội. Rác hữu cơ được quay vòng để sản xuất thành phân hữu cơ, điều này làm giảm thiểu đáng kể lượng rác mang đi chôn lấp. Phân hữu cơ không chỉ giúp nông dân phòng trị bệnh trên cây trồng, giảm chi phí sản xuất mà còn góp phần hướng tới xây dựng, phát triển một nền nông nghiệp an toàn và bền vững.

Rác tái chế có thể tái chế thành nguyên liệu thô phục vụ cho sản xuất. Rác vô cơ: không thể tái chế nên phải mang đi chôn lấp. Nếu rác tái chế và rác hữu cơ được tách riêng ra khỏi rác vô cơ thì lượng rác cần phải mang đi chôn lấp sẽ giảm xuống.

Để thực hiện mục tiêu này, 3R HN được triển khai thí điểm trên địa bàn các phường Nguyễn Du va Phan Chu Trinh, và sắp tới, tháng 9/2026, sẽ tiếp tục thí điểm thêm hai phường Láng Hạ và Thành Công.

Đối tượng mà 3R HN hướng tới gồm : các trang trại, các trường họ, các hộ gia đình… Với mỗi đối tượng, 3R HN lại có một phương thức tiếp cận khác nhau. Đối với các hộ gia đình, 3R HN chủ trương tăng cường nhận thức về vai trò của việc phân loại rác thải tại nguồn và chỉ cho họ cách thức phân loại rác sinh hoạt. Với các trang trại, 3R HN giúp nông dân hiểu được giá trị của phân bón hữu cơ, cách sản xuất từ rác thải hữu cơ. Trong trường học, 3R HN giáo dục cho các em nhỏ – những người chủ tương lai của đất nước thay đổi về nhận thức, hành vi để hạn chế phát thải trong từng hoạt động nhỏ nhất như hạn chế sử dụng túi nilon, vứt rác đúng nơi quy định. Ở cơ sở (xã, phường…), 3R HN hướng tới việc giáo dục môi trường cộng đồng, tạo thói quen tiêu dụng thân thiện với môi trường.

3. Đánh giá các kết quả đạt được: Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

Sau một thời gian triển khai thí điểm, hiện nay 3R HN đang thực hiện việc báo cáo và tổng kết giai đoạn 1. 3R HN đã thực hiện thành công việc giáo dục về tầm quan trọng và cách thức phân loại rác cho trẻ em và các hộ gia đình trên 2 địa bàn thí điểm là phường Nguyễn Du và phường Phan Chu Trinh. 3R HN cũng đã thực hiện được nhiều chương trình khác nhau như “những ngôi sao 3R Hà Nội”, “chương trình khảo sát cân rác”, “chiến dịch sử dụng túi eco-bag”, cuộc thi “hãy cùng túi eco-bag tạo nên sự khác biệt vì Hà Nội xanh tươi”, thiết kế túi eco-bag, tổ chức “thăm quan nhà máy xử lý phế thải Cầu Diễn”, “lễ hội Mottainai”… thu hút được đông đảo sự tham gia của cộng đồng địa phương trong hai phường thí điểm nói riêng và sự quan tâm của người dân thủ đô nói chung đến hoạt động phân loại rác tại nguồn.

Trong tháng 3/2026, Ban quản lý dự án các phường Nguyễn Du, Phan Chu Trinh đã phối hợp với các Xí nghiệp Môi trường đô thị tổ chức đoàn kiểm tra định kỳ hàng tuần thực hiện phân loại rác thải tại nguồn và giữ gìn vệ sinh môi trường trên địa bàn, góp phần không nhỏ vào việc đôn đốc, nhắc nhở các tổ dân phố thực hiện một cách tích cực việc phân loại rác. Người dân và chính quyền địa phương cũng như các cán bộ cơ sở cũng nhận thấy cần phải thực hiện song song việc xử phạt đối với các trường hợp cố tình vi phạm. Ý thức của người dân đã được cải thiện rõ rệt, môi trường trong khu vực cũng tốt hơn. Các dự án cũng góp phần tăng sự tự tin và tích cực, chủ động của người dân vào các hoạt động cộng đồng.

Cá nhân người viết khóa luận cho rằng thành công không nhỏ của dự án 3R HN chính là những hiệu quả truyền thông mà dự án đạt được. Với mục tiêu cụ thể là thay đổi nhận thức của người dân về việc phân loại rác thải tại nguồn, dự án đã chú trọng tính giáo dục, tính bền vững khi tập trung giáo dục cho đối tượng trẻ em. Ngoài ra, khả năng nhân rộng của dự án rất lớn, với chi phí không quá cao, chủ yếu là cho việc biên tập tài liệu, ấn phẩm truyền thông và sử dụng lực lượng tình nguyện viên để tuyên truyền. Với các công cụ truyền thông sáng tạo và đa dạng, từ video, ảnh, bài hát, bài thơ, truyện tranh, tuyên truyền, hoạt động ngoại khóa… dự án đã thu hút được sự chú ý của cả cộng đồng lớn và tạo dấu ấn trong tiềm thức của mỗi người dân. Khóa luận: Thực trạng quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:

===>>> Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam