Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Giải pháp cải thiện hiệu quả mô hình quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.
Như đã phân tích trong chương II, hệ thống pháp luật của ta còn nhiều thiếu sót, tuy vừa cứng về hệ thống, vừa mềm trong cơ chế, bộ máy hoạt động còn cồng kềnh. Khái niệm “phân loại rác thải tại nguồn” còn khá mới mẻ, chưa được đề cập đến nhiều chứ chưa nói là được “chuẩn hóa” trong các văn bản pháp quy. Các quy định liên quan và điều chỉnh như “Tiêu chuẩn phân loại rác thải”, “Luật tái chế”, “Quy định đảm bảo an toàn vệ sinh cho người thu gom”… còn thiếu rất nhiều.
Công ty kinh doanh dịch vụ liên quan đến rác thải còn khá độc quyền, hầu như chỉ có URENCO với công nghệ xử lý thô sơ, sử dụng nhiều lao động phổ thông, hiệu quả kinh doanh thấp, chưa được đảm bảo các điều kiện vệ sinh an toàn, số lao động sử dụng còn rất nhiều, phí thu gom còn thấp, chủ yếu chỉ mang tính “thống kê” chứ chưa đủ để bù đắp chi phí hoạt động. Việc thu gom rác còn tiến hành tập trung, chưa có phân loại tại nguồn, khiến hiệu quả tái chế, xử lý, chế biến còn chưa cao.
Một điểm lạ ở Việt Nam mà các nước phát triển ít gặp là việc thu gom, buôn bán các loại “đồng, nhôm nát, sắt vụn, dép hỏng…” Các hoạt động kinh doanh nhỏ lẻ, tự phát, từ qui mô nhỏ là các cá nhân cho đến quy mô lớn hơn là hình thành các làng nghề tái chế (Minh Khai, Dương Ô, Đa Hội, Triều Khúc…). Hoạt động kinh doanh rác tái chế này cũng tuân theo cơ chế thị trường và bị chi phối rất nhiều bởi giá cả rác tái chế, nhưng cũng góp phần không nhỏ vào việc giảm thiểu lượng rác thải đem tới các bãi chôn lấp. Các gia đình cũng thường bán các đồ dùng này cho những người “ve chai” hơn là việc vứt bỏ vào thùng. Giá trị của rác tái chế vẫn còn đó, và đủ để tạo ra thị trường rác tái chế, nhưng cơ chế hoạt động còn yếu, chưa có “luật chơi” rõ ràng nên hoạt động còn manh mún và chưa được pháp luật chính thống công nhận. Nếu như URENCO có thể hoạt động với tư cách một doanh nghiệp Nhà nước độc quyền thì các mô hình “làng nghề” tái chế cũng có thể phát triển theo hướng “doanh nghiệp sản xuất quy mô nhỏ”. Khi hoạt động theo cơ chế thị trường “có sự định hướng của Nhà nước” sẽ tạo ra hiệu quả không nhỏ. Theo hướng này, các doanh nghiệp được cạnh tranh bình đẳng trong việc sử dụng nguồn tài nguyên đầu vào là rác tái chế và năng động trong việc tiêu thụ đầu ra sản phẩm (giấy, nhựa, thép…). Một nền kinh tế “xây dựng trên cơ sở tài nguyên tái chế” hoàn toàn khả thi và cần được khuyến khích.
Mô hình cộng đồng tự quản lý nói chung và thu gom rác thải nói riêng cũng đã manh nha ở Việt Nam từ khá lâu, chỉ có điều, nó được gọi bằng cái tên khác, hoặc có thể tính dân chủ trong các cộng đồng đó chưa cao. Ngày nay, nhiều “cộng đồng quản lý” đã được xây dựng, phát triển theo hướng chú trọng bảo vệ môi trường, hướng tới phát triển bền vững, độc lập, tự chủ và có tiếng nói tại nhiều địa phương như Nam Định, Thanh Hóa, Quảng Bình…
Hoạt động của các NGOs ở Việt Nam khá phong phú, đa dạng và đang có xu hướng chuyển từ trang bị khoa học công nghệ hiện đại sang đầu tư cho hoạt động giáo dục, nâng cao nhận thức cho người dân, cho cộng đồng.
Mỗi mô hình riêng lẻ trên tuy đã phần nào có hiệu quả, nhưng chưa đạt lợi ích và hiệu quả mà xã hội mong muốn. Để nâng cao được hiệu quả của mô hình quản lý và kinh doanh rác thải cần có sự kết hợp hài hòa giữa hành lang pháp lý vững chắc của Nhà nước về phân loại rác tại nguồn (quản lý tổng hợp của khu vực công), với hoạt động hiệu quả của các công ty kinh doanh dịch vụ liên quan đến rác thải và các mô hình kinh doanh nhỏ lẻ, tự phát được tổ chức chặt chẽ (tăng tính cạnh tranh cũng như hiệu quả của khu vực tư nhân), cùng với việc xây dựng các cộng đồng hướng tới sự phát triển bền vững (khu vực xã hội dân sự).
A. Về vĩ mô (Nhà nước) Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
I. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống hành lang pháp lý vững mạnh
Trước đây Việt Nam thực hiện cơ chế quản lý môi trường theo kiểu mệnh lệnh, kiểm soát (command & control). Đặc điểm của công cụ này là việc đưa ra luật lệ, tiêu chuẩn các giấy phép hoạt động môi trường để điều tiết quá trình sản xuất nhằm hạn chế phát sinh chất thải rắn và quy hoạch các vùng sản xuất riêng biệt, các khu công nghiệp nhằm hạn chế phát thải. Tuy nhiên, mô hình này gặp phải nhiều khó khăn. Các quy định, tiêu chuẩn không thích hợp với tình hình cụ thể ở từng địa phương. Các hệ thống xử lý ô nhiễm ở các nhà máy hoạt động cầm chừng một cách đối phó (chỉ hoạt động khi có đoàn kiểm tra đến), vẫn có nhiều nhà máy sản xuất “lách luật” qua sự bao che của các cán bộ quản lý môi trường. Chi phí hành chính để duy trì hoạt động cao.
Hiện nay, cơ chế này đã thay đổi. Việt Nam đang hoàn thiện hơn hệ thống quản lý, pháp luật liên quan trên cơ sở đóng góp có sự tham gia nên hữu ích và mang tính thực tiễn chứ không phải là đống giấy tờ, sách vở. Năm 2023, khi xây dựng Luật Bảo vệ Môi trường, Bộ Tài nguyên môi trường mà đứng đầu là bộ trưởng Mai Ái Trực cũng đã rất cố gắng trong việc thu hút ý kiến đóng góp từ các bộ, ban, ngành, tổ chức các hội thảo lấy ý kiến đóng góp nhằm hoàn thiện hơn khung pháp lý cao nhất là Luật Bảo vệ Môi trường 2023.
Cần xây dựng và thực hiện tốt các quy định và hành lang pháp lý cho việc phân loại và quản lý rác thải. Xây dựng tiêu chuẩn thống nhất, hợp lý. Cần có sự phối kết hợp của Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố với công ty URENCO. Ở Việt Nam hiện nay mới chú ý đến quản lý chất thải rắn nguy hại, mà cũng chỉ trên giấy tờ, có quy định nhưng chưa có chế tài xử phạt, chưa thực hiện nghiêm. Vì thế, hiệu lực pháp lý hay tính pháp chế còn chưa cao.
Hoàn thiện khung pháp lý trên giấy tờ thôi là chưa đủ, Nhà nước phải đóng vai trò chủ đạo trong việc đưa các văn bản này “sống” được trong đời sống xã hội. Muốn vậy, luật phải xuất phát từ dân và dân phải nhận thức được đầy đủ về luật. Nhà nước còn tuyên truyền để “dân hiểu, dân làm theo”. Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Việc phân cấp quản lý cũng cần phải rõ ràng, minh bạch hơn. Việc xây dựng hệ thống pháp luật do Quốc hội tiến hành, nhưng việc thực hiện nó lại do Chính phủ, các bộ, ban, ngành, các đoàn thể thực hiện. Việc điều tra do công an môi trường, thanh tra lại do thanh tra môi trường tiến hành, còn xử lý lại thuộc về Tòa án. Vì thế, cần phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan hữu quan, tránh việc chồng chéo, bên này chen chân vào lĩnh vực của bên khác hay không bên nào chịu trách nhiệm về mình. Khi có bất cứ vấn đề nào phát sinh, các cơ quan hữu quan phải kịp thời xử lý và công khai với người dân. Giữa các bộ phận trong hệ thống quản lý cũng cần có sự liên kết, hỗ trợ nhau để hoạt động đạt kết quả cao nhất.
Chính phủ cần xây dựng các đơn vị quản lý có trách nhiệm giám sát và thúc đẩy hiệu quả việc quản lý rác. Tăng cường sức mạnh cho các nhà cầm quyền địa phương, đặc biệt là trong việc giám sát môi trường. Điều này cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ, Sở Tài nguyên và Môi trường với Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố. Không dừng lại ở việc nâng cao năng lực cho chính quyền cơ sở mà còn phải trao quyền cho dân, để chính những người dân tại cộng đồng địa phương được “nhìn, nghe, thấy, giám sát” việc quản lý rác thải cộng đồng họ.
Chú trọng tới việc cập nhật khung pháp lý và tập trung vào việc thực thi, phối hợp nhịp nhàng giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công nghiệp, Bộ Y tế và Bộ Xây dựng. Nhiệm vụ đặt ra của khung pháp lý là phải linh hoạt, phù hợp và đi trước các thay đổi của tình hình hiện tại, có khả năng dự báo xa hơn những thách thức và cách giải quyết cho các vấn đề môi trường trong tương lai.
II. Tăng cường đầu tư và mở rộng hoạt động của dịch vụ quản lý rác thải Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Nhà nước cần tăng cường hiệu quả hoạt động của các bãi chôn lấp hiện tại và xây dựng các bãi chôn lấp đạt tiêu chuẩn quốc tế, hợp vệ sinh. Để thực hiện mục tiêu này, cần có sự phối hợp giữa Bộ xây dựng, Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố, các nhà tài trợ và công ty URENCO.
Ngoài nguồn vốn viện trợ chính phủ, các dự án phát triển, Nhà nước cũng nên đi đầu trong việc đầu tư cơ sở hạ tầng cho việc thu gom, xử lý, chế biến rác thải. Vì việc đầu tư các công nghệ này đòi hỏi chi phí ban đầu rất cao, việc thu hồi lại chậm, nên khó có thể đòi hỏi các doanh nghiệp chịu toàn bộ chi phí. Tuy nhiên, khi nguồn ngân sách còn hạn hẹp, Chính phủ cần chú ý hài hòa, hợp lý hóa các khoản đầu tư này, có ưu tiên, tăng cường xã hội hóa và kêu gọi đầu tư bằng các biện pháp khuyến khích như thuế, đăng kí kinh doanh…
Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố, URENCO cũng cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện tốt việc thu phí hợp lý cho việc hoạt động và duy trì dịch vụ, điều chỉnh mức phí tăng tùy theo mức độ lạm phát và đa dạng hóa phí thu gom. Chú ý hợp lý giữa số lượng và khả năng chi trả của người sử dụng dịch vụ, phù hợp với nguyên tắc đã đề ra trong mô hình lý thuyết. Cố gắng hướng tới độc lập về tài chính cho các công ty kinh doanh dịch vụ liên quan đến rác thải, cải thiện các kĩ năng chuyên môn và khả năng quản lý đem lại hiệu quả chi phí, tư nhân hóa hoặc xã hội hóa các đơn vị kinh doanh dịch vụ rác thải để tăng hiệu quả.
III. Xây dựng các khuyến khích cho việc giảm thiểu hóa rác thải và tăng cường tái chế
Nhà nước cần tạo lập thị trường và các ưu đãi thuế cho việc giảm thiểu hóa rác, tái chế và xử lý rác thành phân hữu cơ. Để làm được điều này, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ tài chính cùng với khu vực tư nhân cần phải đóng vai trò là người xây dựng “luật chơi” góp phần điều tiết vĩ mô cơ chế thị trường, nhưng không can thiệp quá sâu và lấn át hiệu quả hoạt động của cơ chế thị trường. Các biện pháp xử lý hành chính như các chế tài xử phạt là cần thiết, nhưng không nên quá nhiều và trở thành rào cản phát triển. Chú trọng tính thị trường, tính cạnh tranh và đảm bảo công bằng cho những người chơi chính là một trong những nhân tố cơ bản mang lại hiệu quả quản lý vĩ mô của nhà nước.
Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố, Bộ Tài nguyên và Môi trường và các NGOs cũng cần hỗ trợ việc thành lập các hợp tác xã thu gom, tái chế, xử lý rác thải. Cơ sở tổ chức của các hợp tác xã này là cộng đồng, nhưng khả năng tổ chức và tài chính của cộng đồng lại rất hạn chế. Việc hỗ trợ cả về năng lực, tài chính, đào tạo là hết sức cần thiết. Với các làng nghề tái chế vốn hoạt động tự phát theo cơ chế thị trường, Nhà nước nên nhìn nhận như một yếu tố tất yếu và cần thực hiện việc hỗ trợ để các làng nghề này phát triển.
Về vĩ mô cũng cần chú ý mở rộng các chương trình sản xuất sạch (clean production) và định hướng phát triển kinh tế theo cơ chế phát triển sạch (CDM – Clean Development Machinism), có sự phối hợp giữa Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công nghiệp, và các ngành hữu quan.
Nhà nước cũng cần công nhận thu gom rác thải là một nghề, có các chế độ chính sách phù hợp để gắn bó người lao động với nghề, xây dựng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn lao động, đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Chú trọng vị trí của con người trong mô hình này là vị trí trung tâm. Tất cả nhằm tới mục tiêu sức khỏe và lợi ích của các cộng đồng dân cư.
IV. Tăng cường thông tin cộng đồng – xây dựng hệ thống quản lý thông tin môi trường (EIMS) Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Thông tin hết sức quan trọng trong việc phát triển kinh tế. Trong điều kiện của Việt Nam, thông tin giống như một loại hàng hóa, ai nắm được thông tin sẽ có lợi thế hơn trên thị trường. Thông tin có thể nằm trong các tài liệu tuyên truyền, các kinh nghiệm thành công hay thất bại khi triển khai mô hình, thông tin cũng có thể là hiểu biết về công nghệ, khoa học…
Cần mở rộng và nâng cao hoạt động của các chương trình giáo dục, tuyên truyền, nâng cao nhận thức về môi trường như “không rác thải” hay “hạn chế rác”, trách nhiệm liên quan thuộc về Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài nguyên và Môi trường, và các NGOs. Nếu đưa việc giảng dạy các chương trình về rác thải, môi trường, phân loại rác thải tại nguồn… vào chương trình học như một môn tự chọn, có hoạt động ngoại khóa, hoặc một phần trong các môn như “Tự nhiên xã hội”, “Đạo đức”… thì chắc chắn hiệu quả đem lại sẽ không nhỏ chút nào. Hãy nhìn về thế hệ tương lai, “muộn còn hơn không”, nếu chúng ta bắt đầu từ bây giờ, con cháu chúng ta sẽ biết phân loại rác thải thế nào, đến thời cháu chắt chúng ta sẽ biết cách sử dụng năng lượng, tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả và đến đời sau đó, chắc chắn mơ ước về một tương lai Việt Nam phát triển bền vững là điều hoàn toàn có thể.
Bộ Tài nguyên và Môi trường cần thực hiện hỗ trợ tư vấn công về việc đánh giá tính kinh tế, môi trường, xã hội của các công cụ xử lý, thu gom, chế biến rác. Cả các công nghệ, máy móc, phương tiện nhập khẩu của các đơn vị thu gom cũng cần được đánh giá để tránh việc trở thành bãi rác công nghệ của thế giới, hoặc tác dụng tích cực từ việc chế biến lại không cao bằng tác động tiêu cực về tiêu hao nhiên liệu hay gây ô nhiễm không khí, tiếng ồn, nước… của các công nghệ nhập khẩu.
Hiện nay Bộ Tài nguyên môi trường đã đưa ra hệ thống quản lý thông tin môi trường về Quản lý chất thải rắn nguy hại, nhưng việc sử dụng nó chưa thực sự hiệu quả. Sản phẩm chưa thực sự đến được với khách hàng hoặc với mức giá quá cao. Hệ thống này còn cần phải hoàn thiện rất nhiều và mở rộng ra cho nhiều lĩnh vực khác, như: rác tái chế, phân loại rác…
Như vậy, vai trò của Nhà nước trong hệ thống kinh doanh rác thải là vô cùng quan trọng, nhằm thiết lập được một hệ thống pháp lý vững mạnh và hệ thống thông tin hiệu quả, nhằm tạo nền tảng cho các mô hình kinh doanh ở khu vực tư nhân và xã hội dân sự phát huy lợi thế linh hoạt của mình.
B. Về vi mô Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
I. Các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ liên quan đến rác thải
Thống kê cho thấy, ở một số nước thực hiện phân loại rác tại nguồn, các công ty tái chế có thể đạt lợi nhuận 200% sau 5 năm ổn định sản xuất. Vốn đầu tư ban đầu có thể rất cao, nhưng việc thu lại không phải là không thực hiện được.
1. Xã hội hóa, cổ phần hóa hoặc tư nhân hóa
Rác thải vẫn được xem là hàng hóa công cộng và việc đầu tư cho xử lý nó vẫn mặc nhiên được xếp vào “trách nhiệm của khu vực công”. Nhưng thực tế trong chương II đã chứng minh rằng rác thải và các dịch vụ liên quan hoàn toàn có thể trở thành hàng hóa tư nhân khi ý thức của người dân về nó được cải thiện. Các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ này hoàn toàn có khả năng tự hạch toán, thậm chí có thể đạt được mức lợi nhuận khổng lồ. Hoạt động sản xuất từ nguồn tài nguyên rác thải đã phân loại, kinh doanh sản phẩm rác tái chế, xử lý và các dịch vụ thu gom, chuyên chở… sẽ hiệu quả hơn rất nhiều khi được thực hiện bởi khu vực tư nhân và khu vực xã hội dân chủ.
Xã hội hóa, cổ phần hóa hoặc tư nhân hóa các doanh nghiệp này sẽ giúp các doanh nghiệp tích cực, chủ động hơn trong việc hạch toán và tìm kiếm các phương thức sản xuất phù hợp để tìm kiếm lợi nhuận. Nguồn thu có thể từ phí xả rác, từ việc bán năng lượng từ xử lý rác, từ bán sản phẩm rác tái chế, hay từ phí dịch vụ làm sạch môi trường hay từ việc thu hút đầu tư của các doanh nghiệp, các nhà đầu tư khác. Điều quan trọng là phải “dám nghĩ, dám làm”, nhìn nhận đây là một ngành có tiềm năng phát triển chứ không cần sự bợ đỡ, che chở của Nhà nước nữa. Nhà nước cũng cần hạn chế sự độc quyền, khuyến khích sự tham gia của các khu vực khác và sự cạnh tranh, cho phép thành lập các doanh nghiệp mới nếu có đủ khả năng để thực hiện dịch vụ kinh doanh liên quan đến rác thải, miễn sao đảm bảo cho doanh nghiệp làm ăn hiệu quả sẽ tồn tại và phát triển tốt.
2. Đầu tư, trang bị máy móc, thiết bị, công nghệ hiện đại Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Chi phí ban đầu cho công nghệ, cơ sở hạ tầng có thể rất cao. URENCO cũng đã đầu tư được rất nhiều cho mảng này nhờ nguồn vốn đầu tư của Nhà nước (vì URENCO là công ty nhà nước một thành viên), từ các nguồn vốn viện trợ chính phủ (Đan Mạch, Đức, Úc…) và các dự án hỗ trợ công nghệ của các NGOs (JICA, DANINA, CIDA…). Tuy nhiên, công nghệ luôn cần được cải tiến. URENCO sẽ cần năng động hơn trong việc đầu tư, chú trọng đầu tư công nghệ quản lý, xử lý hiện đại, giảm thiểu lượng lao động phải làm việc trong môi trường độc hại, cũng như đánh giá hợp lý giá trị công nghệ khi nhập khẩu, đảm bảo lợi ích không chỉ của công ty mà còn cả quốc gia và đảm bảo lợi ích môi trường, hướng tới phát triển bền vững.
3. Cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động, xây dựng tiêu chuẩn vệ sinh an toàn lao động, công nhận lao công là một nghề
Lao động trong URENCO khá lớn, nhưng phần lớn là lao động phổ thông, cường độ lao động cao, thu nhập rất thấp, không đảm bảo được điều kiện sinh hoạt tối thiểu. Vì thế, lao động gắn bó với nghề chủ yếu là vì họ không thể làm được việc gì khác. Lao động chủ yếu là nữ, nhiều lúc phải làm việc vào ca đêm để đảm bảo việc thu gom không ảnh hưởng đến giao thông nên cũng gặp nhiều nguy hiểm. Điều kiện lao động khó khăn, trang bị bảo hộ thiếu thốn, đơn giản, không đảm bảo được việc bảo vệ sức khỏe. Gần đây, các quy định an toàn vệ sinh lao động cho công nhân thu gom đã được cải thiện đáng kể, nhưng vẫn còn rất nhiều khó khăn. Điều làm nản lòng đội ngũ lao động này nhất là vị thế của họ trong xã hội bị xem nhẹ.
Đặt con người vào vị trí trung tâm, URENCO cần chú trọng cải thiện đời sống cho anh chị em lao công, đảm bảo đời sống vật chất và tinh thần cho họ, trang bị bảo hộ lao động đầy đủ, phân công lao động hợp lý và có nhiều chính sách khuyến khích, hỗ trợ công nhân. Việc đưa vào công nghệ hiện đại cũng cần chú ý đảm bảo lợi ích, nếu không sẽ gây ra vấn đề cắt giảm việc làm. Điều quan trọng là có những chính sách đối xử phù hợp, để người lao động thực sự cảm nhận mình là một phần của công ty và cảm thấy tự hào về công việc mình làm. Nâng cao nhận thức xã hội, coi trọng những người lao động trong ngành này.
II. Từ phía các làng nghề tái chế Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
1. Xây dựng tổ chức, cơ cấu lại hoạt động
Bản thân rác thải đã đủ sức tạo ra giá trị để trao đổi. Cung và cầu thị trường cũng đã có. Hoạt động trao đổi, buôn bán cũng đã diễn ra, tuy còn lén lút, nhỏ lẻ. Thu nhập đem lại còn thấp, điều kiện làm việc khó khăn và vị thế xã hội còn không được coi trọng. Bản thân các làng nghề này cần nhận thức lợi thế cũng như bất lợi của mình để phát triển. Cũng giống như các doanh nghiệp sản xuất nhỏ và vừa, các cơ sở sản xuất, các làng nghề rác tái chế cần được nâng cao năng lực, kĩ năng chuyên môn, hiểu biết về sản phẩm cũng như các kĩ năng kinh doanh khác như marketing, bán hàng, truyền thông…
Mô hình hoạt động ở các làng nghề còn nhỏ lẻ, manh mún, cần phải chuyển dần từ tự phát sang tự giác, hoạt động có tổ chức, quy củ hơn, có quy tắc vệ sinh an toàn lao động cũng như tiêu chuẩn sản phẩm, sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu vào, bảo đảm chất lượng sản phẩm đầu ra. Cạnh tranh diễn ra giữa các làng nghề tuy có nhưng chưa nhiều. Việc sáng tạo và đa dạng hóa mặt hàng tái chế còn chưa được chú trọng. Các làng nghề cần chủ động trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và sáng tạo nhiều mẫu mã hơn cũng như cải thiện chất lượng sản phẩm tái chế.
2. Tiêu chuẩn hóa sản phẩm tái chế
Sản phẩm sản xuất ra vẫn chỉ theo “tiêu chuẩn làng” mà không có tiêu chuẩn chung, vì thế, việc tiêu thụ còn nhỏ lẻ. Ngay cả sản phẩm đầu vào cũng chỉ là theo “mắt thường” của những người thu gom quy ước với nhau, như loại nhựa này, sắt này thì sẽ mua, còn loại khác thì không. Tiêu chuẩn này cũng không gắn với hệ thống tiêu chuẩn chất lượng vệ sinh sản phẩm chính thống, khiến việc trao đổi còn hạn chế. Việc xây dựng quy chuẩn về nguyên liệu đầu vào và sản phẩm đầu ra vừa phù hợp với tiêu chuẩn chính thống, lại vừa đảm bảo việc trao đổi dễ dàng, thuận tiện giữa các làng nghề và mạng lưới những người thu gom sẽ khiến hệ thống thu gom, buôn bán, kinh doanh rác tái chế phát triển mạnh mẽ.
3. Đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh an toàn lao động Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Lao động trong lĩnh vực này còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là điều kiện vệ sinh và thu nhập. Những người thu gom thường là phụ nữ và trẻ em hay người lang thang, vì thế, giải quyết vấn đề này không chỉ là vấn đề lao động đơn thuần mà còn liên quan đến các vấn đề xã hội như quyền trẻ em, bình đẳng giới, người vô gia cư, đô thị hóa… Người lao động cũng thường đổ xô về các thành phố lớn hoặc gần khu vực các bãi rác để kiếm việc, vì thế sẽ tạo ra gánh nặng cho đô thị, xã hội. Đảm bảo điều kiện làm việc cho họ cũng bao gồm việc quan tâm đến cải thiện thu nhập, chú trọng điều kiện ăn ở, sinh hoạt của họ và gia đình. Chú trọng tạo công ăn việc làm ổn định tại địa phương của họ – tại các làng nghề tái chế, để hướng tới phát triển bền vững.
4. Tăng tính linh hoạt, mềm dẻo, chủ động trong kiểm soát nguyên liệu đầu vào và tìm kiếm thị trường đầu ra.
Đây chính là kết quả của việc nâng cao năng lực của các làng nghề tái chế, kiểm soát hiệu quả nguồn lực đầu vào, duy trì ổn định và chất lượng rác thải nhập vào, tránh nhập các loại rác thải độc hại, tránh tình trạng đổ xô đi lấy kim loại, vàng, bạc… trong các sản phẩm điện từ từ các lô rác nhập khẩu từ nước ngoài, nếu không sẽ biến Việt Nam thành bãi rác thải của thế giới.
Các làng nghề cũng cần chủ động hơn trong việc tìm kiếm thị trường cho sản phẩm đầu ra của mình. Muốn vậy, việc tái chế không chỉ đảm bảo chu trình vệ sinh khi chế biến mà sản phẩm đầu ra cũng cần đảm bảo chất lượng, phù hợp tiêu chuẩn chung, đa dạng hóa về mẫu mã, đẹp về hình thức thể hiện, tiến tới phổ biến trên nhiều kênh thông tin để đến với khách hàng. Nếu chất lượng sản phẩm tái chế phù hợp, hướng xuất khẩu là điều hoàn toàn có thể nghĩ tới.
Tại các làng nghề này, các NGOs cũng có thể hỗ trợ các hoạt động như lắp đặt các cơ sở tái chế (trung tâm tái chế…), cho phép họ xử lý và khôi phục một lượng lớn những nguyên vật liệu có thể tái chế (tập trung các hoạt động tái chế trong các hộ gia đình vào một cơ sở chung) và lắp đặt các thiết bị quản lý ô nhiễm công cộng trong ngành tái chế.
Khi tính toán kế hoạch quản trị, phải cân nhắc thật kĩ lưỡng và tuân theo một số nguyên tắc. Các hoạt động tái chế rác thải cần phải được thực hiện bởi khu vực tư nhân dựa trên cơ chế thị trường, chứ không phải theo quy định pháp luật, bởi chính các nguyên vật liệu có khả năng tái chế này mang trong chúng đủ giá trị để tái chế. Vấn đề chung gặp phải trong các hoạt động tái chế là các nguyên vật liệu thu gom được đã không được sử dụng đầy đủ cho nhu cầu đang thiếu. Đây là một trong những lí do mang tính kinh tế khiến giảm việc tái sử dụng và khôi phục nguồn lực. Trong trường hợp này, khu vực công cộng cần phải tham gia trong hoạt động tái chế để tăng cầu, thường xuyên sử dụng các quy định pháp luật và các hướng dẫn, chỉ đạo cho cả khu vực tư nhân và công đồng.
Cần phải đưa vào cách nhìn mang tính quy tắc, pháp lý, phương pháp tiếp cận bắc cầu giữa khu vực tư nhân và khu vực công để nâng cao tính thị trường (marketability) cho rác tái chế, các chiến lược chỉ đạo các phương án hiệu quả về mặt chi phí cho việc tái sử dụng và khôi phục nguồn lực, và chiến lược khôi phục chi phí và kích cầu cho việc tái chế, chuyển vào công thức trong kế hoạch hành động.
III. Về phía cộng đồng Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
1. Nâng cao năng lực, trao quyền quản lý nhiều hơn cho các cộng đồng địa phương
“phép vua thua lệ làng”, cần phải sử dụng hiệu quả chính các tổ chức xây dựng trên cơ sở cộng đồng để tiếp cận với người dân, xây dựng hệ thống quản lý trên chính nguyện vọng của họ. Khi người dân nhận thức đầy đủ và cảm thấy “cần phải làm vậy”, họ sẽ tuân thủ các nguyên tắc do chính họ xây dựng nên. Người dân trong cộng đồng “làng xóm láng giềng” cũng có thể dựa trên mối quan hệ thân tình này mà khuyên răn nhau. Do vậy, các tổ chức cơ sở cần được trao quyền nhiều hơn, nâng cao năng lực và nhận thức hơn để đưa vấn đề môi trường, vấn đề rác thải mà cụ thể là phân loại rác thải tại nguồn đến người dân.
2. Thành lập các nhóm, tổ chức, hiệp hội hỗ trợ về tài chính, tín dụng và hoạt động sản xuất sạch, thân thiện với môi trường, hoặc liên quan đến kinh doanh rác thải
Tại các cộng đồng nhỏ, người dân có thể có nhiều sáng kiến, cải tiến kĩ thuật nhằm nâng cao năng suất lao động cho việc kinh doanh nhỏ lẻ của mình hoặc của doanh nghiệp, của làng. Vấn đề họ gặp phải thường là thiếu vốn, thiếu năng lực quản trị để thực hiện ý tưởng. Vì thế, cộng đồng cần hỗ trợ về mặt tổ chức, tài chính để cải thiện hoạt động sản xuất, kinh doanh, hướng tới sản xuất sạch hơn thân thiện với môi trường.
3. Tăng cường trao đổi thông tin trong cộng đồng
Chính việc trao đổi thông tin trong cộng đồng có thể tăng cường tinh thần gắn kết, chia sẻ và nâng cao nhận thức cho người dân. Hệ thống thông tin cần được cải thiện, tận dụng triệt để các cơ sở vật chất kĩ thuật hiện có, như hệ thống loa truyền thanh, bảng thông tin xã phường, các buổi họp dân, họp cử tri… đồng thời có thể sử dụng các hình thức mới hơn như các buổi tập huấn nâng cao nhận thức, các chiến lược truyền thông, các buổi tuyên truyền trực tiếp… để đảm bảo công bằng trong việc tiếp cận thông tin giữa các cá nhân trong cộng đồng. Các hoạt động cộng đồng lôi kéo được sự tham gia của đông đảo cư dân cũng cần được thực hiện thường xuyên, định kì, nâng cao “niềm tự hào dân tộc” của mỗi cá nhân, đồng thời kết nối được các thành viên trong cộng đồng khi tham gia giải quyết các vấn đề chung. Ví dụ: việc tổng vệ sinh cuối tháng, cuối tuần, định kì, nhân dịp lễ tết…
4. Xây dựng thí điểm mô hình làng sinh thái Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Các NGOs có thể hỗ trợ cộng đồng xây dựng mô hình thí điểm làng sinh thái và định hướng phát triển bền vững tại một vài xã, phường, sau đó nhân rộng lên. Có thể năng lực của cộng đồng được cải thiện, nhưng nếu không được tập huấn cơ bản về bảo vệ môi trường, về phát triển bền vững, định hướng phát triển có thể bị lệch lạc thì mọi nỗ lực, cố gắng cũng sẽ đổ sông đổ biển. Trong xây dựng cộng đồng sinh thái phải luôn kiên định với tiêu chí “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Khái niệm và phương pháp thiết kế cũng cần được thống nhất trong cộng đồng, để từ đó mọi người dân nhận thức được vị trí, vai trò và có những cố gắng, nỗ lực cần thiết để xây dựng mô hình thành công.
5. Tăng cường vai trò của người dân vào các tổ chức xây dựng trên cơ sở cộng đồng, tăng cường nhận thức về phân loại rác thải tại nguồn
Các tổ chức xây dựng trên cơ sở cộng đồng vừa cần cải thiện hoạt động, tăng tính hiệu quả, đồng thời cũng nên xây dựng trên cơ chế mở, thu hút sự tham gia của người dân. Các hoạt động cũng nên đa dạng hóa, hấp dẫn và tiến hành thường xuyên, công bố thông tin rộng rãi để mọi người dân có thể chủ động sắp xếp thời gian và tham gia, thể hiện được khả năng của mình cũng như đóng góp cho cộng đồng. Đặc biệt, hoạt động phân loại rác thải tại nguồn cần phải được thực hành nhiều, và không nên dừng lại trên sách vở mà cần nhiều hoạt động thực tế. Có thể tổ chức các cuộc thi giữa các gia đình, hoặc lồng ghép vào các chương trình Quốc tế thiếu nhi, các buổi sinh hoạt của hội phụ nữ, Hội nông dân… hay trong các chương trình chung của cộng đồng.
KẾT LUẬN Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Rác thải là một thứ hàng hoá vô cùng đặc biệt, có giá trị riêng, có tính thị trường và hoàn toàn có thể kinh doanh được.
Qua nghiên cứu thực tế ở Việt Nam (mà cụ thể là Hà Nội) có thể thấy có rất nhiều mô hình quản lý và kinh doanh rác thải đã và đang tồn tại. Qua phân tích từng mô hình, em nhận định việc phát triển riêng rẽ của mỗi mô hình ít nhiều đem lại hiệu quả, nhưng chưa đạt mức kì vọng của xã hội hoặc chưa đi tới mục tiêu phát triển bền vững. Vì vậy, mô hình quản lý và kinh doanh rác thải phù hợp cho Việt Nam nên là một hệ thống hợp tác và chia sẻ dựa trên cơ sở phân loại rác thải tại nguồn giữa 3 khu vực: khu vực công, khu vực tư nhân, khu vực xã hội dân sự, đứng trên 5 góc nhìn kinh tế: hiệu quả quản lý vĩ mô của Nhà nước, hoạt động tự do cạnh tranh và kinh doanh có lãi của các doanh nghiệp, sự phát triển của các làng nghề tái chế, nhận thức về việc tiêu dùng hàng hóa của cộng đồng và sự hỗ trợ thiết thực của các tổ chức phi chính phủ, trong đó tính thị trường và hiệu quả về mặt môi trường, xã hội đều cần được đánh giá đúng. Khóa luận: Giải pháp quản lý và kinh doanh rác thải ở Việt Nam.
Do giới hạn về thời gian và nguồn lực, cũng như sự hiểu biết hạn chế, chắc chắn bài khóa luận không thể tránh khỏi những sai sót. Em rất mong nhận được sự đóng góp và chia sẻ của các thầy cô để bài khóa luận hoàn thiện hơn.
XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:
===>>> Khóa luận: Mô hình quản lý và kinh doanh rác thải phù hợp cho VN
