Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Thực trạng hoạt động, quá trình cải cách và mở cửa của thị trường dịch vụ ngân hàng ở Việt Nam này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.
2.1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG DỊCH VỤ NGÂN HÀNG VIỆT NAM
2.1.1. Khái quát chung về cơ cấu ngành ngân hàng Việt Nam
2.1.1.1. Cơ cấu của ngành ngân hàng Việt Nam
Ngành ngân hàng Việt Nam đã trải qua một quá trình tái cơ cấu và đổi mới sâu sắc. Từ một hệ thống ngân hàng độc quyền, ngành ngân hàng của Việt Nam đã chuyển mình và thay đổi theo hệ thống hai cấp, mà bước thay đổi đầu tiên được ghi nhận từ những năm 1990 là việc tách các chức năng kinh doanh thương mại khỏi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Một số lớn những ngân hàng thương mại cổ phần đã được thành lập và sự hiện diện của các chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các ngân hàng liên doanh đã trở nên rõ ràng hơn trong thập kỷ qua. Sự hiện diện của các HTX tín dụng/ Quỹ tín dụng, các tổ chức tài chính vi mô, các công ty tài chính và cho thuê tài chính đã làm cho thị trường tài chính trong nước đa dạng hơn. Từ đó có thể thấy rằng ngành ngân hàng Việt Nam đang chuyển dần tới một hệ thống tương tự như hệ thống ngân hàng của các nền kinh tế đang nổi và mới phát triển.
- Bảng 2: Ngân hàng và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng tại Việt Nam
2.1.1.2 Nhóm Ngân hàng Việt Nam
Nhóm ngân hàng Việt Nam bao gồm năm ngân hàng thương mại quốc doanh, một ngân hàng chính sách và 37 ngân hàng thương mại cổ phần.
Hệ thống các ngân hàng thương mại Việt Nam hiện nay vẫn chiếm thị trường phần lớn trong thị trường tiền gửi và cho vay (xem Bảng 3). Điều này là do thị trường tài chính chính Việt Nam chưa hoàn toàn mở cửa nên các ngân hàng nước ngoài vẫn gặp phải một số hạn chế tại thị trường trong nước. Trong khi đó, các ngân hàng trong nước lại không phải chịu những hạn chế về quy mô hoạt động hay số lượng các chi nhánh trong một khu vực. Bên cạnh đó, các ngân hàng trong nước vẫn nhận được sự ủng hộ rất lớn từ phía các doanh nghiệp Nhà nước khi các doanh nghiệp này vẫn chủ yếu sử dụng các dịch vụ của các ngân hàng này. Chính điều này đã tạo ra lợi thế cho hệ thống các ngân hàng trong nước so với các ngân hàng nước ngoài khi Việt Nam chưa hoàn toàn mở cửa thị trường tài chính.
- Bảng 3: Thị phần của các ngân hàng thương mại Việt Nam
Các số liệu trong bảng trên cho thấy các ngân hàng Việt Nam vẫn chiếm tỷ trọng cao trong việc huy động vốn từ nền kinh tế và lại có xu hướng tăng trở lại sau khi năm 2024 đã giảm 0,9% so với năm 2023. Tuy nhiên ta cũng có thể nhận thấy trong khi các HNTMQD đang giảm dần thị phần thì các ngân hàng cổ phần lại đang tăng dần thị phần trong tổng vốn huy động từ nền kinh tế. Điều này là do hầu hết các ngân hàng Thương mại Quốc doanh vẫn tập trung phục vụ các DNNN lớn trong khi các NHTMCP đã tìm ra những thị trường ngách là phục vụ những doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng như các cá nhân – thị trường có lượng dự trữ vốn rất cao. Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Trái lại, thị phần của các ngân hàng Việt Nam trong việc cho vay lại giảm liên tục kể từ năm 2023 đến nay, mặc dù thị phần của các NHCP vẫn tăng đáng kể nhờ sự phát triển của các ngân hàng này. Nguyên nhân là do các Tổ chức Tín dụng nước ngoài đang dần mở rộng hoạt động của mình và trong giai đoạn đầu để thu hút khách hàng đã đưa ra nhiều cơ chế cho vay thông thoáng hơn. Trong khi đó các HNTMQD vẫn chưa thực sự nhạy bén đối với nhu cầu của thị trường. Điều này sẽ trở thành một thách thức lớn khi Việt Nam gia nhập WTO.
2.1.1.3 Nhóm Ngân hàng Nước ngoài
Hiện nay có 3 loại hình các tổ chức tín dụng nước ngoài đang hoạt động tại Việt Nam gồm: chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng liên doanh và tổ chức tín dụng 100% vốn nước ngoài (gồm có công ty tài chính liên doanh, công ty tài chính 100% vốn nước ngoài, công ty cho thuê tài chính liên doanh và công ty cho thuê tài chính 100% vốn nước ngoài). Tính đến hết tháng 12/2025, đã có 31 chi nhánh ngân hàng nước ngoài, 5 ngân hàng liên doanh, 2 công ty cho thuê tài chính chính 100% vốn nước ngoài, 1 công ty cho thuê tài chính chính liên doanh và 45 văn phòng đại diện ngân hàng nước ngoài hoạt động tại Việt Nam. Nhóm các ngân hàng nước ngoài chiếm một thị phần khiêm tốn, chưa đến 10%, trong cả lĩnh vực tín dụng và cho vay (xem Bảng 4). Nguyên nhân lý giải hiện trạng này chính là các ngân hàng này vẫn phải chịu những hạn chế về đối tượng khách hàng, về mức quy định trần cho các khoản vay… Tuy vậy, vì Việt Nam đã chính thức gia nhâp WTO vào ngày 07/11/2026 nên trong tương lai không xa những hạn chế này sẽ không còn là trở ngại cho các tổ chức tín dụng nước ngoài.
- Bảng 4: Thị phần của các ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam
Như đã phân tích ở trên, mặc dù các Tổ chức Tín dụng nước ngoài có ưu thế về vốn và đang ngày càng mở rộng hoạt động hiệu quả tại thị trường Việt Nam nhưng do còn phải chịu những hạn chế nhất định nên thị phần của nhóm ngân hàng này trong việc cho vay cũng như huy động vốn từ nền kinh tế vẫn duy trì ở mức thấp. Đặc biệt về thị phần trong lĩnh vực huy động vốn của các Tổ chức Tín dụng nước ngoài năm 2025 đã giảm đáng kể so với năm 2024 (từ 9,7% xuống 7,92%). Nếu loại trừ các khoản vay ưu đãi từ các ngân hàng Thương mại Quốc doanh cho các dự án Chính phủ, thị phần của các ngân hàng nước ngoài trong thị trường cạnh tranh lành mạnh hơn sẽ tăng lên tới 15-17%.
2.1.1.4 Sự phát triển của các dịch vụ ngân hàng tại Việt Nam
Trong những năm gần đây, thị trường dịch vụ ngân hàng đã có nhiều chuyển biến quan trọng trong việc nâng cao chất lượng các loại dịch vụ ngân hàng truyền thống cũng như đưa ra các loại hình dịch vụ ngân hàng hiện đại. Việc thực hiện các lộ trình cam kết trong lĩnh vực tài chinh – ngân hàng đã khiến cho khách hàng có cơ hội tiếp cận nhiều loại hình sản phẩm, dịch vụ đa dạng.
Dịch vụ ngân hàng truyền thống Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
- Dịch vụ cung cấp tài khoản
Thông qua tài khoản mở tài khoản, khách hàng có thể sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt như séc, uỷ nhiệm thu, uỷ nhiệm chi, thẻ… để thực hiện các giao dịch mua bán, chuyển tiền, thanh toán các dịch vụ sinh hoạt như điện, nước, điện thoại…một cách thuận tiện và an toàn. Nhận thức được những lợi ích này, trong những năm gần đây (từ năm 2023) số lượng tài khoản mở trên toàn bộ các ngân hàng Việt Nam đã tăng không ngừng với tốc độ trên 300%/năm và tính đến hết tháng 06/2026 số lượng tài khoản đã đạt mức 15 triệu tài khoản trong đó số lượng tài khoản cá nhân tăng nhanh chóng với sự phát triển của dịch vụ kinh doanh thẻ.
Hình 1: Số lượng tài khoản mở tại các ngân hàng Việt Nam, 2021 – 2025
- Huy động vốn từ các tổ chức kinh tế và dân cư
Đây là hình thức huy động nguồn tiền nhàn rỗi từ các tổ chức kinh tế và dân cư mà các NHTM đẩy mạnh trong những năm gần đây do nhận thấy đây là một nguồn vốn có tiềm lực rất lớn. Hiện nay, loại tiền gửi mà khách hàng gửi vào các ngân hàng chủ yếu là Đồng Việt Nam và một số loại ngoại tệ mạnh như Đôla Mỹ, Bảng Anh và Euro.
- Bảng 5: Tình hình huy động vốn của các NHTMNN, 2021 – 2025
Dịch vụ chiết khấu chứng từ
Chiết khấu chứng từ là việc NHTM thực hiện mua lại các chứng từ có giá chưa đến hạn thanh toán nhằm đáp ứng nhu cầu về vốn của khách hàng. Có 02 loại chiết khấu chủ yếu: Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
- Chiết khấu chứng từ có giá: NHTM tiến hành mua đứt những chứng từ như kỳ phiếu, sổ tiết kiệm do NHTM phát hành.
- Chiết khấu chứng từ thanh toán hàng xuất, bao gồm:
- Chiết khấu miễn truy đòi: NHTM mua đứt toàn bộ chứng từ.
- Chiết khấu truy đòi: NHTM thực hiện chiết khấu được quyền đòi lại tiền khách hàng nếu ngân hàng nước ngoài từ chối thanh toán.
Dịch vụ cho vay
NHTM thực hiện cho vay nhằm đáp ứng nhu cầu vốn của khách hàng bằng Đồng Việt Nam hoặc các loại ngoại tệ mạnh với thời hạn vay được chia theo 3 loại chủ yếu: Ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Đáp ứng nhu cầu của thị trường ngày một đa dạng, phương thức cho vay hiện nay cũng rất phong phú: cho vay từng lần, cho vay theo hạn mức, cho vay theo dự án và đặc biệt là phương thức cho vay hợp vốn.
- Dịch vụ ngân hàng hiện đại
Thương mại quốc tế mở rộng đồng nghĩa với sự phát triển của dịch vụ tài chính – ngân hàng, đặc biệt là các dịch vụ ngân hàng hiện đại có khả năng đáp ứng được yêu cầu chung của thị trường quốc tế. Các dịch vụ ngân hàng hiện đại hiện nay được cung cấp bởi các hệ thống NHTM Việt Nam bao gồm:
- Dịch vụ bảo lãnh
Hiện tại, các NHTM đang cung cấp các loại bảo lãnh:
- Bảo lãnh tín dụng thương mại trung dài hạn tổ chức kinh tế;
- Bảo lãnh tín dụng theo khách hàng Nhà nước;
- Bảo lãnh vay vốn ngắn hạn / trung và dài hạn
- Bảo lãnh thực hiện / thanh toán hợp đồng;
- Bảo lãnh đấu thầu;
- Bảo lãnh đối ứng/ trên cơ sở đối ứng
- Xác nhận bảo lãnh;
- Các loại bảo lãnh khác.
Dịch vụ thuê mua tài chính Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Nhằm hỗ trợ các khách hàng có nhu cầu đầu tư trung, dài hạn để đổi mới trang thiết bị, phát triển sản xuất kinh doanh, NHTM cung cấp dịch vụ thuê mua tài chính mà qua đó, khách hàng có thể sử dụng tài sản thuê và thanh toán dần tiền thuê trong suốt thời hạn đã được thoả thuận và không được huỷ bỏ hợp đồng thuê trước hạn. Cùng với sự phát triển đa dạng và phong phú của thương mại quốc tế, nhu cầu về dịch vụ thuê mua tài chính ngày càng tăng cả về chất lượng lẫn về đối tượng thuê mua. Hiện nay các đối tượng thuê mua tài chính mà NHTM cung cấp gồm: thiết bị xây dựng công trình và khai khoáng, phương tiện giao thông vận tải và thuỷ lợi, các dây chuyền công nghệ và thiết bị công nghiệp, thiết bị y tế, thiết bị nâng hạ thuỷ lực, cơ khí chính xác, thiết bị viễn thông văn phòng, thiết bị chuyên ngành và các loại động sản khác.
- Dịch vụ thanh toán quốc tế
Hầu hết các NHTM của Việt Nam hiện nay đều đã tham gia hệ thống thanh toán SWIFT (Hệ thống viễn thông tài chính liên ngân hàng toàn cầu). Thông qua hệ thống thanh toán này, khách hàng có thể thanh toán các hợp đồng xuất nhập khẩu một cách nhanh chóng, thuận tiện, an toàn. Vì vậy, những năm gần đây doanh số thanh toán xuất nhập khẩu của các ngân hàng tăng mạnh, đặc biệt là Vietcombank:
Bảng 6: Doanh số thanh toán xuất, nhập khẩu – Vietcombank, 2021 – 2025
- Dịch vụ chuyển tiền
Với việc sử dụng hệ thống thanh toán SWIFT có chất lượng quốc tế, các NHTM hiện nay có thể nhận thực hiện mọi yêu cầu chuyển tiền đi hoặc đến của khách hàng trong và ngoài nước một cách cập nhật, chính xác, an toàn, thủ tục đơn giản và với mức phí hấp dẫn nhất. Đặc biệt là những NHTM lớn với mạng lưới sở giao dịch và các chi nhánh tại hầu hết các tỉnh, thành phố thì dịch vụ này ngày càng đạt chất lượng cao và đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của mọi khách hàng.
- Dịch vụ thẻ Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Trong những năm qua, dịch vụ phát hành và thanh toán thẻ đã phát triển với tốc độ rất nhanh, đặc biệt là dịch vụ thẻ thanh toán. Thị trường thẻ thanh toán bắt đầu hình thành ở Việt Nam từ những năm 90 của thế kỷ trước và thực sự bùng nổ kể từ 2022, khi các ngân hàng phát hành thẻ ghi nợ nội địa (thẻ ATM) và hệ thống máy giao dịch tự động ATM. Chỉ trong năm 2022 đã có 25.000 thẻ (kể cả thẻ ghi nợ nội địa và thẻ quốc tế) phát hành mới, gần gấp đôi tổng số thẻ phát hành trong giai đoạn 2016-2021.
Với tốc độ tăng trưởng 300% liên tiếp trong 3 năm gần đây, dự báo đến cuối năm 2026, tổng số thẻ thanh toán phát hành tại Việt Nam sẽ vượt qua con số 3,5 triệu chiếc. Doanh số thanh toán, nhờ vậy, cũng tăng trưởng mạnh. Chỉ tính riêng 2022-2026, doanh số sử dụng thẻ quốc tế ước tăng 50 lần và đạt 200 triệu USD vào cuối năm nay.
- Hình 2a, 2b: Thẻ tín dụng nội địa và quốc tế phát hành
Hiện đã có tới 17 ngân hàng phát hành thẻ nội địa, 6 ngân hàng phát hành thẻ tín dụng quốc tế với tổng hơn 2.000 máy giao dịch tự động (ATM) và hơn 14.000 đơn vị chấp nhận thẻ (POS). Dịch vụ kinh doanh thẻ thực sự trở thành một dịch vụ ngân hàng hiện đại mang tính nền tảng và là mũi nhọn cho chiến lược phát triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ, mở ra một hướng mới cho việc huy động vốn, giúp giảm lãi suất đầu vào cho các ngân hàng. Các ngân hàng không ngừng đẩy mạnh hoạt động kinh doanh thẻ thể hiện ở các mặt sau:
- Liên minh thẻ của Vietcombank – ngân hàng kinh doanh dịch vụ thẻ lớn nhất tại thị trường Việt Nam hiện nay đã kết nạp 17 NHTM trong và ngoài nước. Ngoài ra, các ngân hàng còn thúc đẩy hợp tác dịch vụ thẻ giữa ngân hàng và doanh nghiệp thuộc các ngành kinh tế chủ lực khác như viễn thông, điện lực, hàng không, bảo hiểm… cho phép mở rộng tiện ích sử dụng thẻ cho khách hàng.
- Các NHTM Việt Nam đã và đang trở thành đối tác chiến lược tin cậy của các tổ chức thẻ hàng đầu trên thế giới Visa, Master Card, American Express, JCB, Diners Club và sắp tới là China Union Pay.
Một số ngân hàng lớn như Vietcombank, Agribank, ngân hàng Đông Á… đã và đang phát triển các tiện ích gia tăng dựa trên nền tảng công nghệ thông tin hiện đại như dịch vụ thẻ Connect 24 và dịch vụ thương mại điện tử VCB – P cho phép khách hàng mua thẻ Internet, thẻ điện thoại, thanh toán tiền điện, cước Internet, phí bảo hiểm, cước phí điện thoại cố định và di động qua hệ thống
- Dịch vụ kinh doanh ngoại tệ Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
NHTM cung cấp các dịch vụ về ngoại hối phục vụ nhu cầu thanh toán quốc tế và phòng ngừa rủi ro tỷ giá cho khách hàng gồm: hợp đồng giao ngay, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi và hợp đồng quyền chọn. NHTM còn tư vấn miễn phí về quản lý tài sản, phòng ngừa rủi ro và các hình thức kinh doanh phù hợp có lợi cho khách hàng.
Trong năm 2025, thị trường kinh doanh ngoại tệ hoạt động sôi nổi với doanh số giao dịch giữa các ngân hàng tăng khoảng 29% so với năm 2024. Trong đó, doanh số giao dịch giao ngay tăng 30%, các giao dịch kỳ hạn, hoán đổi tăng 15%. Doanh số giao dịch giữa ngân hàng với các khách hàng giảm khoảng 8% so với năm 2024.
- Dịch vụ nhờ thu trơn
Dịch vụ nhờ thu trơn là dịch vụ phổ biến hiện nay được các khách hàng sử dụng trong hoạt động thanh toán quốc tế. Đối tượng nhờ thu là các tờ séc đích danh do ngân hàng nước ngoài phát hành trả cho người hưởng có tên trên séc hoặc tiền mặt ngoại tệ không đủ tiêu chuẩn lưu hành. Kết quả, NHTM sẽ trả tiền cho người thụ hưởng trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận được báo có của ngân hàng nước ngoài.
- Dịch vụ ngân hàng đại lý Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Ngoài những sản phẩm ngân hàng đại lý truyền thống như phục vụ thanh toán qua tài khoản bằng nội tệ và ngoại tệ, thanh toán chuyển tiền quốc tế, dịch vụ nhờ thu, tín dụng chứng từ, bảo lãnh trên cơ sở bảo lãnh đối ứng, giao dịch thị trường tiền tệ, đồng tài trợ, các NHTM còn cung cấp những sản phẩm tiên tiến trên nền tảng công nghệ hiện đại như dịch vụ ngân hàng điện tử, mua bán trái phiếu kỳ hạn… Liên quan đến các nghiệp vụ L/C, chuyển tiền, các NHTM có thể đóng vai trò là đối tác với các ngân hàng đại lý thông qua các nghiệp vụ như ngân hàng thông báo, ngân hàng thương lượng, ngân hàng xác nhận, ngân hàng nhờ thu, ngân hàng tư vấn hay cung cấp các dịch vụ khác theo yêu cầu của ngân hàng đối tác.
Trong hệ thống ngân hàng Việt Nam, Ngân hàng Ngoại thương là ngân hàng có dịch vụ ngân hàng đại lý phát triển mạnh nhất hiện nay với mạng lưới đại lý và chi nhánh trên khắp Việt Nam và thế giới hoạt động hiệu quả nhất. Hiện tại Vietcombank có quan hệ đại lý với khoảng 1200 ngân hàng và chi nhánh ngân hàng tại 85 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó Vietcombank luôn đặt quan hệ đại lý với các ngân hàng hàng đầu tại từng quốc gia và vùng lãnh thổ đó. Tại Việt Nam, Vietcombank có quan hệ với tất cả các ngân hàng hoạt động tại Việt Nam, bao gồm 5 NHTMNN, 33 NHTMCP, 4 ngân hàng liên doanh và 26 chi nhánh ngân hàng nước ngoài.
- Dịch vụ ngân hàng đầu tư
Bên cạnh nghiệp vụ đấu thầu và bảo lãnh phát hành trái phiếu Chính phủ do các ngân hàng trực tiếp thực hiện, các dịch vụ ngân hàng đầu tư như bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn tài chính doanh nghiệp, quản lý quỹ…được các NHTM cung cấp thông qua 02 công ty chứng khoán trực thuộc.
- Dịch vụ kinh doanh chứng khoán và các công cụ phái sinh
Bên cạnh các hoạt động tài trợ, cho vay với mức sinh lời cao nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro, các NHTM còn sử dụng một phần giá trị tài sản vào các hoạt động kinh doanh giấy tờ có giá ngắn hạn, kinh doanh chứng khoán và các hợp đồng phái sinh nhằm ổn định thu nhập, tăng cường tính thanh khoản của bảng cân đối tài sản và giảm thiểu rủi ro. Các loại chứng khoán mà NHTM đầu tư chủ yếu là tín phiếu Kho bạc Nhà nước, tín phiếu NHNN, trái phiếu Kho bạc Nhà nước, trái phiếu Chính phủ, công trái giáo dục, trái phiếu đô thị, các công cụ nợ trung dài hạn của các NHTMNN và Quỹ Hỗ trợ Phát triển và các chứng khoán nước ngoài. Phần lớn đây là những công cụ nợ có thu nhập cố định và rủi ro thấp.
Đối với dịch vụ kinh doanh các công cụ phái sinh, trong vài năm gần đây các NHTM đã có những bước tiến đáng kể: tham gia vào các hợp đồng hoán đổi lãi suất với đối tác nước ngoài, tham gia vào các giao dịch phái sinh ngoại hối giữa ngoại tệ với ngoại tệ, giữa ngoại tệ với VND như hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi và quyền chọn. Đây là những công cụ rất linh hoạt, góp phần giảm thiểu các loại rủi ro lãi suất, rủi ro tỷ giá. Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Trên thị trường tài chính ở Việt nam, các nghiệp vụ phái sinh bắt đầu xuất hiện khoảng 5 năm trước đây và đến nay xuất hiện nhiều loại công cụ phái sinh chuẩn và không chuẩn đang được thực hiện. Tuy nhiên, số lượng các giao dịch còn ít khoảng gần 15 hợp đồng hoán đổi lãi suất và một số ít hợp đồng phái sinh không chuẩn khác đã được cho phép thực hiện. Có thể liệt kê một số Tổ chức Tín dụng đã được NHNN cho phép thực hiện:
- Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam, thực hiện thí điểm giao dịch quyền chọn lãi suất đối với các khoản cho vay hoặc đi vay trung hạn bằng USD hoặc Euro.
- Ngân hàng Ngoại thương thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất kèm theo điều kiện quyền chọn với các đối tác là Tổ chức Tín dụng hoạt động tại Việt Nam và các pháp nhân khác hoạt động ở trong nước và nước ngoài, phù hợp với các qui định của pháp luật.
- Thực hiện nghiệp vụ quyền chọn ngoại tệ (Option ngoại tệ/ VND): Đã cho phép thực hiện thí điểm NHTMCP Quốc tế, Ngân hàng Ngoại Thương (8/2025); NHTM cổ phần Á Châu, NHĐT&PT, NHTMCP Kỹ thương, NHTMCP Quân đội
- Cho phép NH TMCP kỹ thương thực hiện giao dich hợp đồng tương lai trên thị trương hàng hoá (9/2024)…
Qua thống kê trên cho thấy, thị trường các công cụ tài chính phái sinh đã hình thành ở Việt Nam, tuy nhiên còn rất nhỏ và chưa phổ biến. Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng này là do mức độ phát triển của thị trường tiền tệ, thị rường vốn còn thấp, trên thị trường còn thiếu vắng các nhà đầu tư am hiểu kỹ về lợi ích cũng như kỹ thuật tính toán lợi nhuận từ các loại nghiệp vụ này. Bên cạnh đó các nhà môi giới, các nhà cơ lợi còn quá ít trên thị trường tiền tệ, thị trường chứng khoán để thúc đẩy các nhà đầu tư tham gia mạnh mẽ thị trường này. Thị trường phái sinh kém phát triển là một thách thức không nhỏ khi Việt Nam đã chính thức hội nhập và mở cửa thị trường tài chính.
2.1.1.5 Các nhân tố kinh tế vĩ mô ảnh hưởng tới hoạt động của thị trường dịch vụ ngân hàng Việt Nam
- Tiết kiệm và đầu tư Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Năm 2025 được coi là năm nâng cao hiệu quả đầu tư, chống thất thoát, lãng phí, đầu tư dàn trải, nợ tồn đọng vốn đầu tư xây dựng cơ bản bằng ngân sách. Tổng đầu tư toàn xã hội trong năm 2025 cũng tăng mạnh so với năm 2024. So với tổng GDP, tổng đầu tư chiếm 36,6% GDP (tăng so với mức 35,5% GDP của năm 2024). Tuy vẫn là nguồn vốn quan trọng nhất của nền kinh tế, nhưng tỷ trọng vốn khu vực Nhà nước có xu hướng giảm dần từ 59,8% năm 2021 xuống 51,5% năm 2025. Đây là tín hiệu tốt cho thấy nền kinh tế Việt nam với sự ổn định chính trị và hành lang pháp lý ngày càng thông thoáng đang thực sự hấp dẫn các nhà đầu tư nước ngoài.
- Hình 3: Cơ cấu vốn đầu tư toàn xã hội (2021 – 2025)
Nhìn chung, năm 2025 huy động vốn đầu tư phát triển trong nền kinh tế đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần đáng kể vào sự tăng trưởng cao của nền kinh tế. Tính theo giá trị thực tế, tiêu dùng cuối cùng tăng 15% so với năm 2024, tiết kiệm trong nước được cải thiện từ mức 27,5% GDP lên mức 29,8% GDP trong năm 2025. Quan hệ cân đối tích lũy – tiêu dùng đang được cải thiện theo xu thế tăng, tỷ lệ tích lũy trên tiêu dùng tăng, từ 19,7% năm 2021 lên 22,1% năm 2025.
- Cán cân thanh toán quốc tế
Cán cân tổng thể đạt thặng dư 2.131 triệu USD, tăng mạnh so với mức thặng dư 883 triệu USD năm 2024. Cán cân tổng thể thặng dư chủ yếu do cán cân vãng lai và cán cân vốn đều thặng dư.
Cán cân vãng lai lần đầu tiên kể từ năm 2021 đạt thặng dư 217 triệu USD (bằng +0,45% GDP), cải thiện đáng kể so với mức thâm hụt 926 triệu USD năm 2024 (bằng – 2,02% GDP). Nguyên nhân chủ yếu do cán cân thương mại thâm hụt 838 triệu, thu hẹp đáng kể so với mức thâm hụt 2.256 triệu USD năm 2024. Thâm hụt cán cân dịch vụ ở mức 1.106 triệu USD, cao hơn mức thâm hụt 827 triệu USD của năm 2024.
Cán cân vốn đạt thặng dư 2.972 triệu USD, cao hơn mức thặng dư 2.573 triệu USD năm 2024 chủ yếu là do nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và hỗ trợ phát triển chính thức tăng. Đầu tư trực tiếp (ròng) đạt 1.889 triệu USD. Trong đó, giải ngân đầu tư trực tiếp của nước ngoài vào Việt Nam đạt 1.954 triệu USD, cao hơn mức 1.610 triệu USD của năm 2024.
- Hình 4: Cơ cấu cán cân vốn của Việt Nam, 2021 – 2024
Tóm lại, cán cân thanh toán năm 2025 tiếp tục đạt thặng dư do cán cân vãng lai được cải thiện đáng kể, đồng thời nguồn vốn tài trợ cán cân vãng lai khá lành mạnh (chủ yếu vẫn là nguồn vốn FDI, vay ODA). Đây là những nguồn vốn có thời hạn dài, chi phí thấp, không chứa đựng rủi ro rút vốn đột ngột, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
- Diễn biến tiền tệ Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Diễn biến tiền tệ có nhiều chuyển biến tích cực trong năm 2025: Hoạt động thị trường tiền tệ diễn ra sôi động, các giao dịch tiền tệ diễn ra thông suốt, cung cầu vốn được điều tiết kịp thời đảm bảo sự cân bằng tương đối. Tỷ giá vẫn được giữ ở mức ổn định, lãi suất huy động và cho vay có xu hướng tăng trong bối cảnh chỉ số giá tiêu dùng có xu hướng tăng ở mức cao. Các hoạt động huy động và cho vay của các Tổ chức Tín dụng trong năm 2025 đã đáp ứng được yêu cầu tăng trưởng kinh tế và kiểm soát lạm phát.
- Diễn biến tổng thể phương tiện thanh toán
Tổng phương tiện thanh toán tính đến 31/12/2025 tăng 23.43% so với 31/12/2024, thấp hơn nhiều so với mức tăng 30,39% của năm 2024, phản ánh xu hướng của chính sách tiền tệ trong năm 2025 là thận trọng và linh hoạt. Tăng trưởng tổng PTTT chủ yếu là do tăng trưởng tài sản có ngoại tệ ròng đạt mức tăng 28,22%, cao hơn nhiều so với mức tăng 10,99% của năm 2024 và mức 11,91% của năm 2023. Tài sản có trong nước ròng tăng 21,63%, thấp hơn nhiều so với mức tăng 39,5% của năm 2024.
- Hình 5: Tăng trưởng tổng phương tiện thanh toán, 2020 – 2025
Về cơ cấu, tiền gửi vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng PTTT, chiếm 81,87%. Trong đó, tỷ trọng tiền gửi bằng VND chiếm 57,76%, cao hơn mức 55,76% năm 2024 và 54,36% năm 2023. Tỷ trọng tiền gửi bằng ngoại tệ có xu hướng tăng nhẹ, chiếm 24,4%, năm 2024 là 23,61%, năm 2023 là 23,89%.
Tỷ trọng tiền mặt trong tổng PTTT năm 2025 tiếp tục giảm so với các năm trước, chiếm 18,13% (tỷ lệ này năm 2024 là 20,35%, năm 2023 là 22,03%), cho thấy cơ cấu tổng PTTT năm 2025 tiếp tục được cải thiện theo hướng giảm dần tỷ lệ tiền mặt trong nền kinh tế. Mức tăng trưởng của tiền mặt ngoài hệ thống ngân hàng, đặc biệt trong những tháng cuối năm 2025 thấp hơn nhiều so với mức tăng trưởng cùng kỳ năm 2023 và 2024. Điều này phản ánh việc ngày càng mở rộng và phát triển các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt trong dân cư của hệ thống ngân hàng như thẻ tín dụng, ATM… đã góp phần giảm khối lượng tiền mặt trong thanh toán.
Hình 6: Cơ cấu tổng phương tiện thanh toán năm 2024
- Hoạt động tín dụng Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Tăng trưởng tín dụng có xu hướng tăng chậm lại sau 2 năm tăng trưởng ở mức cao, nhưng vẫn đáp ứng đủ nguồn vốn phục vụ cho tăng trưởng kinh tế: Năm 2025, dư nợ cho vay của hệ thống ngân hàng tăng 31,04% so với năm 2024, thấp hơn mức tăng 41,65% của năm 2024, nguyên nhân là do:
- Hệ thống ngân hàng đã thực hiện các giải pháp đầu tư thận trọng, lựa chọn các dự án khả thi, chú trọng việc nâng cao chất lượng tín dụng đảm bảo an toàn hệ thống, ổn định tiền tệ, góp phần kiểm soát lạm phát.
- Lãi suất trên thị trường quốc tế có xu hướng tăng, tác động làm tăng mặt bằng lãi suất huy động và cho vay của hệ thống Tổ chức Tín dụng.
- Nhu cầu vốn cho phát triển kinh tế – xã hội cũng đã được hỗ trợ bởi sự gia tăng khá mạnh của các luồng vốn từ nước ngoài như nguồn vốn ODA, FDI cũng như các kênh vốn khác như Quỹ hỗ trợ phát triển…
Hình 7: Tín dụng đối với từ nền kinh tế, 2021 – 2025
- Huy động vốn của toàn bộ nền kinh tế
Tăng trưởng huy động vốn của toàn hệ thống đã giảm so với mức tăng trưởng năm 2024: Tính đến cuối năm 2025, tăng trưởng huy động vốn của hệ thống Tổ chức Tín dụng đạt 26,86%, thấp hơn tốc độ tăng 33,20% của năm 2024. Trong đó, huy động vốn bằng VND tăng 27,87%, thấp hơn mức 33,73% năm 2024; huy động ngoại tệ tăng 24,50%, thấp hơn nhiều so với mức tăng 31,96% năm 2024. Tuy nhiên xét về cơ cấu huy động thì huy động từ dân cư của năm 2025 tăng 37,06%, cao hơn nhiều so với năm 2024. Tốc độ huy động vốn từ các tổ chức kinh tế giảm đã có tác động làm giảm tổng nguồn vốn huy động so với năm 2024.
- Hình 8: Huy động vốn từ nền kinh tế, 2021 – 2025
Về cơ cấu, huy động vốn bằng ngoại tệ năm 2025 chiếm 14,1% trong tổng PTTT, cao hơn so với mức 23,89% của năm 2024 và 23,6% của năm 2023, tuy nhiên mức tăng không đáng kể.
- Diễn biến lãi suất bằng VND và ngoại tệ Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Lãi suất VND và ngoại tệ có xu hướng tăng do những biến động tăng lãi suất trên thị trường tiền tệ quốc tế: Trong năm 2025, lãi suất VND và USD trên thị trường biến động tăng so với cuối năm 2024. Lãi suất huy động VND tăng khoảng 0,36 – 1,2%/năm, lãi suất huy động USD phổ biến tăng khoảng 0,7 – 2,5%/năm, lãi suất cho vay USD tăng khoảng 0,75 – 2%/năm.
Lãi suất VND: Năm 2025, mặt bằng lãi suất huy động và cho vay của các NHTM có biến động tăng so với cuối năm 2024. Lãi suất huy động phổ biến loại không kỳ hạn 2,4%/năm; kỳ hạn 6 tháng 7,8%/năm; kỳ hạn 12 tháng 8,4%/năm. Lãi suất cho vay biến động tăng nhẹ, phổ biến ở mức ngắn hạn ở khu vực thành thị là 9,6 – 11,4%/năm; 10,8 – 13,8%/năm đối với cho vay dài hạn; ngắn hạn ở khu vực nông thôn là 11,4 – 13,8%/năm và 12,6 – 16,2%/năm đối với cho vay dài hạn.
Lãi suất ngoại tệ: Trong năm 2025 mặc dù FED điều chỉnh tăng lãi suất định hướng liên ngân hàng nhiều lần nhưng lãi suất huy động tại Việt Nam chỉ tăng nhẹ, cụ thể đến thời điểm cuối tháng 12/2025 lãi suất huy động phổ biến của các kỳ hạn: kỳ hạn 3 tháng 3,0 – 3,8%/năm, 6 tháng 3,3 – 4%/năm, 12 tháng 3,8 – 4,5%/năm. Lãi suất cho vay ở mức 5,25 – 6,2%/năm đối với vay ngắn hạn, 5,5 – 7,5%/năm đối với cho vay dài hạn.
2.1.2. Những cam kết và nghĩa vụ của Việt Nam khi mở cửa hội nhập thị trường dịch vụ ngân hàng Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
2.1.2.1 Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ (BTA)
Hiệp định Thương mại song phương giữa Việt Nam và Mỹ có hiệu lực từ ngày 11/12/2021. Trong số tám ngành dịch vụ được đề cập tới trong danh sách6, các dịch vụ tài chính, cụ thể hơn là “các dịch vụ tài chính và ngân hàng”, được quy định khá cụ thể. Nội dung chính của cam kết về dịch vụ ngân hàng trong thỏa thuận kết thúc đàm phán song phương giữa Việt Nam khi Việt Nam trở thành thành viên của WTO: nhà cung cấp dịch vụ Hoa Kỳ sẽ được quyền tiếp cận thị trường lớn hơn và được hưởng sự đối xử quốc gia trong nhiều lĩnh vực dịch vụ (bao gồm cả dịch vụ ngân hàng). Ngoài các cam kết về lộ trình mở cửa khu vực dịch vụ ngân hàng theo Hiệp định này, Việt Nam cam kết đẩy nhanh tốc độ mở cửa thị trường dịch vụ ngân hàng và thời hạn áp dụng chế độ đối xử quốc gia đối với nhà cung cấp dịch vụ Hoa Kỳ trong lĩnh vực dịch vụ ngân hàng, cụ thể:
- Kể từ ngày 01/04/2027, ngân hàng Hoa Kỳ và các ngân hàng nước ngoài khác có thể thành lập ngân hàng con 100% vốn nước ngoài tại Việt Nam.
- Ngân hàng con 100% vốn nước ngoài có tư cách pháp nhân Việt Nam và được hưởng đối xử quốc gia kể từ khi Việt Nam gia nhập WTO.
- Các ngân hàng Hoa Kỳ có thể thành lập ngân hàng con 100% vốn nước ngoài và được nhận tiền gửi bằng đồng Việt Nam không hạn chế từ các pháp nhân và được phát hành thẻ tín dụng.
- Các công ty có vốn đầu tư nước ngoài sẽ được hưởng chế độ đối xử quốc gia trong tất cả các khu vực dịch vụ tài chính.
- Các cam kết tiếp cận thị trường qua biên giới sẽ được đối xử ngang bằng hoặc ưu đãi hơn so với các cam kết tương tự của các quốc gia OECD.
Như vậy, với các cam kết trên, khu vực dịch vụ ngân hàng là một trong những khu vực sẽ được mở cửa nhanh chóng và khá triệt để. Cùng với các cam kết cũ trong BTA, kể từ thời điểm Việt Nam gia nhập WTO (ngày 07/11/2026), các ngân hàng con 100% vốn Hoa Kỳ sẽ được hưởng sự đối xử quốc gia về tiếp cận thị trường và cung cấp dịch vụ, tức là tương tự như các ngân hàng trong nước. Thậm chí, trong một số lĩnh vực, các ngân hàng con 100% vốn Hoa Kỳ còn được ưu đãi hơn như việc nhận tiền gửi bằng Đồng Việt Nam không hạn chế từ các pháp nhân. Tóm lại, chỉ riêng với các cam kết về dịch vụ ngân hàng với Hoa Kỳ, kể từ thời điểm này khi Việt Nam đã chính thức gia nhập WTO, Việt Nam gần như hoàn toàn mở cửa khu vực dịch vụ ngân hàng, dỡ bỏ hầu hết các bảo hộ đối với ngân hàng trong nước. Các ngân hàng thương mại trong nước chắc chắn sẽ chịu áp lực cạnh tranh gay gắt từ phía các ngân hàng nước ngoài, nhất là đối với các dịch vụ, sản phẩm ngân hàng hiện đại như các sản phẩm tài chính phái sinh, các dịch vụ ngân hàng dựa trên công nghệ hiện đại như e-banking, mobile banking…
2.1.2.2. Hiệp định chung về thương mại Dịch vụ (GATS) và tổ chức thương mại thế giới WTO
Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ (GATS) là một bộ phận không thể tách rời trong hệ thống pháp lý của WTO. Hiệp định chung về Thương mại dịch vụ (GATS) nhằm mở rộng thương mại dịch vụ; thúc đẩy tự do hoá nhằm thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế; minh bạch hoá các quy tắc và quy định; và tăng cường sự tham gia của các quốc gia đang phát triển. Một trong những đặc điểm của GATS là các chính phủ được tự do lựa chọn ngành dịch vụ để đưa vào trong lộ trình cam kết, và cả những ngành đã cam kết, để duy trì những biện pháp hạn chế đối với mức độ tiếp cận thị trường và đối xử quốc gia.
Thực hiện cam kết tiếp cận thị trường, một thành viên của WTO được hưởng “đãi ngộ không kém ưu đãi hơn so với quy định trong các điều khoản, hạn chế hay những điều kiện đã thoả thuận trong lộ trình của nước đó” đối với dịch vụ và các nhà cung cấp dịch vụ của bất kỳ thành viên WTO nào khác. Các hạn chế đó là:
- Hạn chế về số lượng nhà cung cấp dịch vụ
- Hạn chế về tổng giá trị tài sản hay giao dịch dịch vụ
- Hạn chế về tổng số giao dịch hay tổng sản lượng dịch vụ đầu ra
- Hạn chế về tổng số thể nhân được thuê
- Hạn chế về loại hình thực thể pháp lý
- Hạn chế về phần vốn góp nước ngoài
Về đối xử quốc gia trong khuôn khổ GATS, chế độ đãi ngộ quốc gia nghĩa là đối với bất kỳ ngành nào trong lộ trình thực hiện cam kết quốc gia, mỗi thành viên buộc phải đối xử với các dịch vụ và nhà cung cấp dịch vụ nước ngoài không kém ưu đãi hơn so với các dịch vụ và nhà cung cấp dịch vụ trong nước. Các thành viên bắt buộc phải mở rộng chế độ đối xử quốc gia ở bất kỳ ngành dịch vụ cụ thể thoả mãn những điều kiện và tiêu chuẩn trên.
2.2. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA THỊ TRƯỜNG DỊCH VỤ NGÂN HÀNG VIỆT NAM Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
2.2.1. Kết quả hoạt động kinh doanh của thị trường dịch vụ ngân hàng Việt Nam
2.2.1.1 Các chỉ số tài chính cơ bản
- Tổng tài sản
Quy mô của các ngân hàng về tổng tài sản được mô tả trong bảng dưới đây:
Bảng 7: Quy mô hệ thống ngân hàng Việt Nam
- Vốn chủ sở hữu
Với mục tiêu đạt được hệ số an toàn vốn tối thiểu theo tiêu chuẩn quốc tế: 8%, các ngân hàng, đặc biệt là các NHTMCP đã nỗ lực trong việc tăng nguồn vốn chủ sở hữu.
Bảng 8: Vốn chủ sở hữu của một số NHTMCP, 2021 – 2025
- Hệ số an toàn vốn (CAR)
Một ngân hàng được coi là hoạt động có hiệu quả khi hệ số an toàn vốn (CAR) phải đạt tối thiểu 8% (theo IAS). Tuy nhiên, hầu hết các ngân hàng Việt Nam đều có hệ số an toàn vốn dưới mức tiêu chuẩn quốc tế này. Mặc dù tính đến năm 2025 hệ thống NHTM đã tăng lượng vốn tự có lên 21.000 tỷ đồng nhưng hệ số an toàn vốn vào cuối năm 2024 chưa vượt con số 5% và đến cuối năm 2025 vẫn chưa đạt mức tối thiểu 8% theo IAS.
Bảng 9: Hệ số an toàn vốn của các NHTMNN, 2024 – 2025
- Nợ quá hạn (NPL)
Một trong các chỉ tiêu quan trọng để đánh giá chất lượng tín dụng của các ngân hàng là tỷ lệ nợ quá hạn trên tổng dư nợ. Theo báo cáo của các NHTM thì tỷ lệ nợ quá hạn trên tổng dư nợ của các ngân hàng này năm 2024 trung bình vẫn dao động ở mức dưới 2%. Tuy nhiên, theo một đánh giá gần đây của Ngân hàng Nhà nước thì nợ quá hạn trên tổng dư nợ của các Tổ chức Tín dụng tại Việt Nam phải dao động trung bình gần đạt mức 7% tổng dư nợ. Con số 7% là dựa theo các tiêu chí của Quyết định 493 về đánh giá, phân loại nợ. Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
2.2.1.2 Lợi nhuận và các chỉ số kinh doanh khác
- Lợi nhuận
Hình 9: Lợi nhuận trước thuế của hệ thống ngân hàng Việt Nam (2020 – 2025)
Lợi nhuận trước thuế của hệ thống ngân hàng Việt Nam năm 2025 trung bình tăng 15% so với năm 2024. Điều này có được là do năm 2025, bên cạnh việc mở rộng hoạt động của các NHTMQD, hệ thống NHTMCP với chất lượng dịch vụ được nâng cao cũng đã phát triển nhanh chóng. Trong đó, phải kể đến sự đóng góp lớn của các ngân hàng như: NHTMCP Á Châu, NHTMCP Sài Gòn, NHTMCP Sài Gòn Thương Tín, NHTMCP Kỹ Thương…
- Bảng10: Lợi nhuận trước thuế của một số NHTMCP
- Bảng11: Lợi nhuận sau thuế của các NHTMNN
Tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên Tổng tài sản (ROA)
Theo tiêu chuẩn quốc tế thì tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA) tối thiểu phải đạt từ 0,9-1%. Năm 2024, ROA trung bình của hệ thống NHTM chỉ khoảng 0,4%, và con số này đến năm 2025 đã được cải thiện hơn rất nhiều nhưng vẫn chỉ đạt 0,75%.
Bảng12 : Tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên Tổng tài sản (ROA) của một số NHTMCP
- Tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên Vốn tự có (ROE)
ROE cho ta thấy năng lực cạnh tranh của một ngân hàng: khi ROE càng cao thì năng lực cạnh tranh của ngân hàng đó càng cao. Điều này thể hiện rõ trong khu vực NHTMCP trong những năm gần đây.
- Bảng13: Tỷ lệ lợi nhuận sau thuế trên Vốn tự có (ROE) của một số NHTMCP
- Bảng14: Chỉ số ROA và ROE của các NHTMNN, 2025
2.2.2 Những thành tựu đạt được của thị trường dịch vụ ngân hàng tại Việt Nam Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
2.2.2.1 Môi trường ngành cạnh tranh
Trong những năm gần đây môi trường kinh doanh đối với các dịch vụ ngân hàng đã từng bước được cải thiện, đặc biệt là môi trường luật pháp hướng tới sự tự do hoá trong lĩnh vực hoạt động ngân hàng và thị trường tài chính, tiền tệ. Vấn đề này được thể hiện rõ nét trong các điểm sau:
Về cấu trúc và thể chế: giai đoạn từ khi đổi mới đến nay là quá trình chuyển đổi từ hệ thống ngân hàng 1 cấp sang hệ thống ngân hàng 2 cấp, với việc phát triển mạnh mẽ các loại hình tổ chức tài chính khác nhau bao gồm ngân hàng thương mại và các Tổ chức Tín dụng phi ngân hàng với nhiều loại hình sở hữu khác nhau. Sự đa dạng về sở hữu đã tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, bảo đảm tính minh bạch, công khai của hoạt động ngân hàng.
Về hoạt động và điều hành: Chính sách tiền tệ trở thành một công cụ độc lập để điều chỉnh kinh tế vĩ mô. Việc hoạch định và điều hành chính sách tiền tệ dựa trên các nguyên tắc của thị trường, NHNN đưa ra các quyết sách điều chỉnh nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế vĩ mô. Các công cụ của chính sách tiền tệ là các công cụ gián tiếp như nghiệp vụ thị trường mở tái chiết khấu, hoán đổi ngoại tệ (SWAP) đã thay thế cho các công cụ kiểm soát tiền tệ trực tiếp mang tính hành chính. Lãi suất đã dần được tự do hoá hoàn toàn và cơ chế điều hành tỷ giá được thay đổi từ chế độ đa tỷ giá cố định sang chế độ tỷ giá linh hoạt có điều tiết trên cơ sở thị trường.
Về tạo lập hành lang pháp lý cho các Tổ chức Tín dụng: Nhằm tạo lập môi trường hoạt động bền vững đối với các NHTM qua việc tạo lập khuôn khổ pháp lý bảo đảm hoạt động an toàn đối với các Tổ chức Tín dụng và thúc đẩy hoạt động cạnh tranh lành mạnh và có hiệu quả, trong những năm gần đây, quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh của các NHTM được cụ thể hóa và được nâng cao. Các NHTM có quyền quyết định lãi suất tiền gửi và cho vay. Các nguyên tắc và chuẩn mực quốc tế về hoạt động ngân hàng thương mại như kế toán, thanh toán, quản trị rủi ro, tín dụng, đầu tư, ngoại hối, phân loại nợ trích lập dự phòng rủi ro dần được áp dụng ở Việt Nam. Có thể nói, những vấn đề nêu trên đã từng bước tạo môi trường cho các hoạt động kinh doanh ngân hàng bền vững và có hiệu quả.
2.2.2.2 Nhu cầu cao về dịch vụ ngân hàng Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Khi mở cửa nền kinh tế, tự do hoá và hội nhập thị trường tài chính, tiền tệ và hoạt động dịch vụ ngân hàng, sự cạnh tranh tất yếu sẽ ngày càng gay gắt và quyết liệt. Nhu cầu dịch vụ ngân hàng trong tương lai gần sẽ ngày càng tăng cao xuất phát bởi các nguyên nhân như thu nhập bình quân của người Việt nam dần được nâng lên, các hoạt động kinh doanh và đầu tư giữa Việt nam với nước ngoài ngày càng phát triển, cũng như số lượng các doanh nghiệp Việt nam tăng trong những năm tới sẽ làm gia tăng về các dịch vụ ngân hàng; cơ sở hạ tầng ngày càng phát triển, đặc biệt là lĩnh vực bưu chính viễn thông tạo điều kiện cho những tiện ích của dịch vụ ngân hàng và các dịch vụ ngân hàng phát triển mạnh hơn…
Như vậy, với sự phát triển của nền kinh tế, của khoa học kỹ thuật, mức sống của người dân, và tác động của quá trình toàn cầu hoá sẽ mở thêm nhiều cơ hội cho các khách hàng sử dụng thêm những dịch vụ ngân hàng khác nhau phù hợp với nhu cầu sống và làm việc mới. Hơn nữa, với một môi trường cạnh tranh mạnh mẽ, sự lựa chọn và đòi hỏi của khách hàng đối với những sản phẩm và dịch vụ sẽ cao hơn. Đây chính là cơ sở cho sự phát triển của ngành ngân hàng Việt Nam trong tương lai.
2.2.2.3 Các ngành liên quan tới ngành ngân hàng
Như đã phân tích ở trên, ngành ngân hàng cũng nằm trong mối quan hệ tương tác phát triển với các ngành kinh tế, khoa học và kỹ thuật liên quan đến nó. Sự phát triển của ngành ngân hàng phụ thuộc rất nhiều vào sự phát triển của khoa học kỹ thuật cũng như sự phát triển của các ngành, các lĩnh vực khác như tin học viễn thông, giáo dục đào tạo, giao thông vận tải. Mặt khác, đặc điểm hoạt động của các loại hình định chế tài chính có mối liên hệ rất chặt chẽ và có sự bổ trợ với nhau, như ngành bảo hiểm và thị trường vốn. Một thị trường vốn và bảo hiểm phát triển và có quan hệ chặt chẽ với các ngân hàng chắc chắn sẽ hỗ trợ cho sự tăng trưởng của ngành ngân hàng.
Trong thời gian gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của ngành bảo hiểm và thị trường vốn – thị trường chứng khoán đã tạo điều kiện cho ngành ngân hàng mở rộng hoạt động kinh doanh. Nhiều dịch vụ ngân hàng được khai thác mạnh mẽ hơn để đáp ứng yêu cầu của hoạt động thị trường bảo hiểm và thị trường chứng khoán: như bảo lãnh phát hành, chiết khấu chứng từ có giá, ngân hàng đại lý… Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Một trong những ngành có liên quan trực tiếp và hỗ trợ cho sự phát triển của các hoạt động dịch vụ ngân hàng là ngành tin học điện tử viễn thông. Trong những năm qua, công nghệ tin học, viễn thông cũng từng bước phát triển mạnh. Đây là ngành đã đem lại những ích lợi quan trọng cho ngành ngân hàng trong việc kết nối trong hệ thống và kết nối với toàn cầu.
Bên cạnh ngành tin học điện tử viễn thông, hệ thống giáo dục – đào tạo phát triển nguồn nhân lực có vai trò quan trọng đối với ngành ngân hàng. Sự hiện diện của ngày càng nhiều trung tâm đào tạo tập trung vào đội ngũ cán bộ ngân hàng tạo điều kiện cho những đổi mới trong nội dung đào tạo phục vụ yêu cầu phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Nhiều nội dung mới đặc biệt là những kiến thức mới về tài chính ngân hàng trong nền kinh tế thị trường và những thông lệ Quốc tế đều được đưa vào giảng dạy và đào tạo.
2.2.3. Những tồn tại của thị trường dịch vụ ngân hàng Việt Nam
Mặc dù hoạt động đổi mới khu vực ngân hàng đã đạt được một số thành tựu nhất định. Song, ngành ngân hàng Việt Nam vẫn còn có nhiều tồn tại bất cập. Những điểm yếu, những tồn tại này không phải là mới, nhưng chưa được khắc phục triệt để. Đặc biệt trong tình hình mới, khi Việt Nam đã là thành viên chính thức của WTO, các tồn tại này đang là những thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam.
2.2.3.1 Về năng lực tài chính
Thứ nhất, vốn tự có của các NHTMQD còn nhỏ bé và gặp nhiều khó khăn trong việc tăng vốn để đạt tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 8% (hệ số CAR), tỷ lệ nợ xấu cũng như nợ quá hạn của các ngân hàng Việt Nam theo tiêu chuẩn kế toán quốc tế (IAS) còn lớn.
Thứ hai, các NHTMCP hầu hết còn có qui mô tài chính và hoạt động nhỏ, khả năng tăng vốn và xử lý nợ xấu của các NHTMQD còn gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, khả năng chống đỡ rủi ro của các ngân hàng Việt Nam thấp, trong khi đó trình độ quản trị ngân hàng còn yếu.
Thứ ba, các ngân hàng thương mại (cả ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại cổ phần) còn phụ thuộc nhiều vào nguồn thu từ hoạt động tín dụng. Hầu hết các ngân hàng thương mại có tỷ lệ thu từ tín dụng ở mức 70 – 90%.
Thứ tư, thực trạng của các ngân hàng thương mại nhà nước, đặc biệt là các thông tin về nợ không sinh lời (NPL) và tỷ suất lợi nhuận thực thấp. Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Thứ năm, các ngân hàng thương mại Việt Nam có chi phí hoạt động khoảng 9%, cao hơn so với các ngân hàng trong khu vực ở mức 2,5 – 3%. Điều này ảnh hưởng tới khả năng cạnh tranh của các ngân hàng Việt Nam;
2.2.3.2 Về trình độ công nghệ, thông tin và quản trị điều hành
Các ngân hàng Việt Nam chưa thiết lập được hệ thống quản lý rủi ro hữu hiệu, hệ thống thanh toán nội bộ còn yếu. Các hệ thống kiểm tra và kiểm toán chưa hiệu quả. Hiện nay hệ thống thông tin quản lý tập trung và hệ thống kế toán, quản lý tài chính chưa phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Thực chất, năng lực tài chính còn hạn chế của các ngân hàng chưa cho phép họ đầu tư nhiều vào phát triển công nghệ. Tuy nhiên, việc “đi sau” cũng tạo ra một ưu thế khác là các ngân hàng Việt Nam có khả năng tiếp cận được với những công nghệ hiện đại nhất.
2.2.3.3. Về nhân lực
Nguồn nhân lực hiện vẫn là một vấn đề mà các ngân hàng Việt Nam đang gặp thách thức. Đội ngũ cán bộ của hệ thống ngân hàng tuy đông nhưng trình độ am hiểu về chuyên môn nghiệp vụ, luật pháp trong nước và quốc tế, các nguyên tắc của WTO còn chưa đáp ứng được yêu cầu của hội nhập quốc tế. Luật pháp và chính sách quản lý lao động hiện nay còn nhiều bất cập, đặc biệt là thiếu hệ thống khuyến khích hợp lý để thu hút và phát triển đội ngũ cán bộ có trình độ cao. Cơ cấu tổ chức bộ máy của ngân hàng Việt Nam còn cồng kềnh và chưa được phân bố hợp lý gây khó khăn cho quá trình hiện đại hóa và áp dụng các thông lệ quản trị ngân hàng tốt nhất.
2.2.3.4 Môi trường ngành và năng lực cạnh tranh
Sự tham gia của các ngân hàng nước ngoài vào thị trường nội địa còn rất hạn chế. Do vậy, chưa phát huy được vai trò tác nhân thúc đẩy cải cách ngân hàng nội địa và hội nhập quốc tế. Bên cạnh những yếu tố được cho là thuận lợi, môi trường kinh doanh hoạt động ngân hàng còn nhiều những yếu tố chưa thuận lợi, cụ thể là nền kinh tế Việt Nam có trình độ phát triển kinh tế thấp, thể hiện ở chủng loại sản phẩm dịch vụ ít, chất lượng thấp và khả năng cạnh tranh kém, các công nghệ hiện đại được áp dụng vào sản xuất kinh doanh và dịch vụ còn yếu. Riêng về hệ thống tài chính có một số điểm đáng chú ý như sau:
- Tỷ lệ tổng tài sản/GDP của hệ thống ngân hàng Việt Nam còn thấp so với nhiều nước trong khu vực. Hiện nay tỷ lệ tổng tài sản/GDP của hệ thống ngân hàng Việt Nam chưa đạt mức 60%.
- Nền kinh tế Việt Nam vẫn là nền kinh tế sử dụng tiền mặt là chủ yếu. Tỷ lệ tiền mặt/GDP của Việt Nam trung bình hiện nay là 15% và mặc dù đang có xu hướng giảm với sự phát triển của dịch vụ của ngân hàng nhưng vẫn cao thứ nhì trong khu vực (chỉ đứng sau Trung Quốc là 16,5%). Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
- Mức đô la hoá của nền kinh tế còn và tín dụng nội địa/GDP của hệ thống ngân hàng Việt Nam rất thấp, chỉ dao động ở mức 33%.
Bên cạnh đó, do mức thu nhập bình quân của người dân còn thấp, các dịch vụ ngân hàng chưa được người dân quan tâm và nền kinh tế vẫn chủ yếu sử dụng tiền mặt, các hoạt động thanh toán qua ngân hàng còn rất ít. Ngoài ra, văn hoá và thói quen sử dụng dịch vụ ngân hàng của người dân chưa cao nên chưa hình thành tập quán sử dụng dịch vụ ngân hàng.
Một vấn đề khác gây hạn chế và tạo ra những bất cập trong môi trường kinh doanh dịch vụ ngân hàng của các Tổ chức Tín dụng là các thể chế và chính sách còn chưa đồng bộ, còn chồng chéo và mâu thuẫn với nhau. Trong lĩnh vực ngân hàng, nhiều quy định còn chưa được thống nhất làm ảnh hưởng đến khả năng phát triển hoạt động dịch vụ ngân hàng. Nhiều quy định còn chưa được sửa đổi kịp thời để tạo ra sự đồng bộ trong khuôn khổ chính sách và thể chế. Chẳng hạn, khi Hiệp định thương mại Việt – Mỹ, Việt – Nhật đã có hiệu lực, Luật các Tổ chức Tín dụng đã chỉnh sửa bổ sung loại hình Tổ chức Tín dụng 100% vốn nước ngoài song các văn bản hướng dẫn chưa được sửa đổi và bổ sung. Phần lớn các hoạt động cần thiết để tạo điều kiện cho quá trình hội nhập chưa được quy định, bao gồm cả những hoạt động đối với đầu tư gián tiếp nước ngoài.
Bên cạnh đó, trong lĩnh vực hoạt động dịch vụ ngân hàng còn thiếu những quy định quan trọng tạo điều kiện cho ngành phát triển phù hợp với các chuẩn mực quốc tế như: các quy định mang tính tổng thể cho các dịch vụ ngân hàng, đặc biệt trong lĩnh vực thanh toán quốc tế và ngân hàng điện tử; các quy định về bí mật và minh bạch thông tin; và các quy định tạo lập cơ chế bảo đảm thực thi để triển khai các dịch vụ ngân hàng vào thực tiễn (các quy định về thẻ, các quy định về nghiệp vụ ngân hàng điện tử, các quy định về nghiệp vụ phái sinh như Futures Contract, Option, Swap. Các quy định về các phương thức cung cấp dịch vụ ngân hàng qua biên giới cũng chưa được ban hành, bao gồm sử dụng dịch vụ ở nước ngoài, hiện diện thương mại.
2.3 PHÂN TÍCH NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA THỊ TRƯỜNG DỊCH VỤ NGÂN HÀNG VIỆT NAM KHI MỞ CỬA HỘI NHẬP – MÔ HÌNH PHÂN TÍCH SWOT Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
2.3.1. Điểm mạnh
- Môi trường kinh tế vĩ mô ổn định
Môi trường kinh tế vĩ mô mà các ngân hàng đang hoạt động tương đối ổn định và lành mạnh. Sự tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ và chắc chắn trong vòng những năm qua, tỷ lệ lạm phát thấp và môi trường pháp lý ngày càng thuận lợi cho việc kinh doanh đã tạo điều kiện cho các ngân hàng thực hiện chức năng trung gian tài chính một cách ổn định. Nhờ sự ổn định kinh tế vĩ mô, các ngân hàng có thể huy động một lượng tín dụng ngày càng tăng từ các thành phần kinh tế quốc dân phục vụ vay thương mại và đầu tư, tạo lợi nhuận và mở rộng mạng lưới hoạt động để phục vụ nhiều khách hàng hơn. Sau 10 tới 15 năm phát triển, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã có được chỗ đứng tương đối vững chắc trên thị trường xét về mạng lưới hoạt động, hiểu biết về khách hàng và sự tin cậy. Quy mô ngân hàng tăng lên cũng giúp cho các ngân hàng trở nên cạnh tranh hơn và có thể tận dụng được lợi thế quy mô.
- Về đối tác chiến lược
Về quy mô, thời gian có mặt trên thị trường, vốn, bí quyết kinh doanh, kinh nghiệm giữa các NHTM quốc doanh, NHTMCP, ngân hàng nước ngoài và các tổ chức tín dụng khác có sự chênh lệch. Các tổ chức tín dụng Việt Nam có ưu thế vì mạng lưới rộng khắp và khả năng mở rộng địa bàn hoạt động. Các ngân hàng trong nước cũng có thông tin về khách hàng tốt hơn, trong nhiều trường hợp có thể thay thế cho các báo cáo tài chính tiêu chuẩn cần thiết phục vụ mục đích cho vay của ngân hàng. Đối với ngân hàng trong nước (bao gồm cả Thương mại Quốc doanh và TMCP), ưu thế cho vay khách hàng doanh nghiệp Việt Nam đã giúp họ tập trung phát triển mảng thị trường này, trong khi ngân hàng nước ngoài ít chú ý quan tâm, ít nhất là trong giai đoạn trước mắt. Trong số các ngân hàng Việt Nam, lợi thế của các ngân hàng Thương mại Quốc doanh bao gồm thị phần, thời gian hoạt động, mạng lưới rộng, sự tin cậy của khách hàng, và hỗ trợ của chính phủ. Các ngân hàng thương mại cổ phần, ra đời muộn hơn, có quy mô nhỏ hơn, và gần đây sau khi tái cơ cấu và sáp nhập đã hoạt động tương đối tốt. Thế mạnh của các ngân hàng này bao gồm sự năng động, tự chủ, hoạt động hoàn toàn vì mục tiêu lợi nhuận và khả năng thích ứng cao.
Khi tự do hóa diễn ra, nhất là khi các giai đoạn chuyển tiếp của Hiệp định Thương mại Việt Mỹ và các cam kết WTO trở thành hiện thực, các đối tác nước ngoài được phép nắm giữ nhiều cổ phần của các ngân hàng trong nước hơn, và những NHTMCP đã tỏ ra rất nhanh nhạy trong việc nắm bắt cơ hội này. Nếu xu hướng hình thành đối tác chiến lược hoặc bán cổ phần để các ngân hàng nước ngoài trở thành cổ đông chiến lược tiếp tục tiến triển, người tiêu dùng có thể kỳ vọng là ngày càng có nhiều ngân hàng mạnh và chuyên nghiệp, cung cấp nhiều loại hình dịch vụ ngân hàng hơn.
- Vị thế thị trường Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Sự kết hợp và bổ sung giữa các ngân hàng thuộc nhiều hình thức sở hữu khác nhau đã tạo nên sự đa dạng của ngành ngân hàng Việt Nam, thúc đẩy sự phát triển của ngành ngân hàng trong bối cảnh tự do hoá và hội nhập quốc tế. Các ngân hàng lớn thường được đánh giá là mạnh hơn và có khả năng cạnh tranh cao hơn, tuy nhiên trong một số trường hợp các ngân hàng nhỏ có lợi thế riêng của mình. Các ngân hàng này gần với khách hàng hơn và do đó hiểu khách hàng hơn. Độ rủi ro tín dụng của nhóm ngân hàng này cũng tương đối thấp hơn. Thực tế, mặc dù không được Chính phủ hỗ trợ hoặc trợ cấp nhưng một số ngân hàng nhỏ và tổ chức tín dụng ở Việt Nam đang khá thành công trong việc phục vụ một nhóm đối tượng khách hàng cụ thể. Hiện nay, mô hình huy động vốn từ đông đảo dân cư để cho vay một nhóm khách hàng cụ thể mà Tổ chức Tín dụng hiểu rất rõ và có thể dùng áp lực xã hội của nhóm người đi vay để đảm bảo việc trả nợ của họ tỏ ra khá thành công ở vùng nông thôn và nên được xem xét để phát triển ở những nơi mà các ngân hàng lớn và ngân hàng nước ngoài chưa phát triển mạng lưới.
2.3.2. Điểm yếu
- Về thể chế
Điểm yếu rõ nhất về thể chế của ngành ngân hàng Việt Nam là thiếu một hệ thống pháp lý có thể bảo vệ các lợi ích của ngân hàng với tư cách là bên cho vay trong trường hợp khách hàng phá sản. Đối với ngân hàng nước ngoài, vấn đề này được coi là một vấn đề nghiêm trọng hơn. Điều này làm cản trở hiệu quả trung gian tài chính, tăng chi phí cho vay vì các ngân hàng phải tăng dự phòng rủi ro để trang trải cho những khoản thất thoát vốn do cho vay không được hoàn trả.
Vấn đề thể chế thứ hai là sự tồn tại của các khoản tín dụng ưu đãi, mang tính trợ cấp, phi thương mại của Ngân hàng Chính sách Xã hội và Quỹ Hỗ trợ Phát triển dưới sự bảo trợ của Chính phủ. Chủ trương của Chính phủ khi tách toàn bộ tín dụng chính sách khỏi các ngân hàng thương mại bằng việc thành lập Ngân hàng Chính sách Xã hội là hoàn toàn đúng đắn. Tuy nhiên, tính minh bạch của các khoản chi phục vụ các mục đích chính sách vẫn còn là một vấn đề đáng quan tâm.
Đối với Quỹ Hỗ trợ Phát triển, tín dụng ưu đãi chỉ có thể là chính đáng và hợp lý nếu các dự án hỗ trợ được lựa chọn trên cơ sở phân tích chi phí – lợi ích, có tính đến chi phí cơ hội của vốn đầu tư. Tuy nhiên, cho vay theo các điều kiện ưu đãi đối với các dự án phục vụ mục đích chính trị hơn mục đích kinh tế cũng có thể ảnh hưởng xấu đến khả năng cạnh tranh của các ngân hàng thương mại. Mặc dù việc cho vay theo chỉ định của các NHTMQD đã giảm bớt nhưng vẫn được xem là một vấn đề đang tiếp diễn. Điều này có nguy cơ kéo dài vấn đề nợ quá hạn vốn đã rất nghiêm trọng của các NHTMQD, từ đó cản trở quá trình cổ phần hoá mà các ngân hàng này đang thực hiện.
Thiếu minh bạch trong các báo cáo tài chính của các khách hàng doanh nghiệp cũng là một điểm yếu về mặt thể chế khác của ngành ngân hàng. Hiện chỉ có một số ít doanh nghiệp được kiểm toán. Việc thiếu kiểm toán và kế toán minh bạch sẽ gây khó khăn cho việc đánh giá khả năng sinh lời của một doanh nghiệp, qua đó ngân hàng khó có thể có quyết định cho vay hiệu quả. Đây chính là vấn đề cản trở các ngân hàng làm ăn với doanh nghiệp, và cũng lý giải tại sao các ngân hàng nước ngoài chủ yếu cho vay các doanh nghiệp lớn chứ không cho vay doanh nghiệp vừa và nhỏ.
- Về cơ cấu Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Phần lớn các vấn đề về cơ cấu của ngành ngân hàng Việt Nam được nhìn nhận ở nhóm NHTMQD và mối quan hệ của nhóm này với Chính phủ. NHTMQD phải giải trình với Chính phủ; các quyết định về thay đổi vốn, đầu tư, bổ nhiệm nhân sự cấp cao, lương bổng, và kế hoạch kinh doanh đều cần có sự phê chuẩn của Chính phủ. Điều này làm chậm quá trình ra quyết định tại các NHTMQD, ảnh hưởng xấu đến tính năng động và thích nghi của các ngân hàng này trong môi trường cạnh tranh. Nhưng đổi lại, các NHTMQD được Nhà nước cấp cho cơ sở hạ tầng văn phòng và các hỗ trợ khác, tất cả các khoản này đều không bị tính vào chi phí kinh doanh. Ngoài ra, đối với một số lĩnh vực thị trường nhất định như cho vay các dự án Chính phủ lớn hoặc cho vay chỉ định, các ngân hàng này không chịu bất kỳ sự cạnh tranh và nhiều những ưu đãi khác. Như vậy có thể thấy rằng, ở một thị trường, một số ngân hàng thống trị tới 75-80% thị phần mà lại được đối xử và yêu cầu kinh doanh theo cơ chế bán thị trường như vậy, vấn đề về cơ cấu của thị trường cần được xem xét.
Trong thời gian gần đây, cổ phần hóa NHTMQD trên cơ sở thí điểm trước khi thực hiện đồng loạt được xem là một giải pháp cho vấn đề về cơ cấu này. Cổ phần hóa cũng nhằm mục đích tăng cường năng lực cạnh tranh của ngân hàng và sự lành mạnh của hệ thống. Thách thức đặt ra là phải tách phần hoạt động tốt ra khỏi các phần hoạt động kém và giải quyết các bộ phận hoạt động kém bằng một chính sách riêng như thế nào. Hầu hết các NHTMQD vẫn đang chịu gánh nặng nợ quá hạn mà chưa tìm ra giải pháp triệt để và hiệu quả nào. Hầu hết các ngân hàng vẫn đang bận giải quyết các vấn đề còn tồn đọng trong quá trình cổ phần hoá mà chưa có được một chiến lược lâu dài rõ ràng. Mặt khác, áp lực của các cam kết quốc tế và hội nhập đòi hỏi các tổ chức tín dụng quốc doanh này cần phải có biện pháp mạnh mẽ.
Các NHTMCP hiện có chất lượng tài sản và chất lượng danh mục đầu tư tốt hơn. Các ngân hàng này cũng có tự chủ hơn và có định hướng lợi nhuận rõ ràng. Tuy nhiên, với quy mô thị trường hiện tại ở Việt Nam, có quá nhiều NHTMCP và các ngân hàng đang chia sẻ thị phần khiêm tốn. Điều này làm cho các ngân hàng giảm khả năng cạnh tranh vì không khai thác lợi thế quy mô và phải đầu tư chi phí cố định lớn để nâng cấp công nghệ. Để có đủ khả năng cạnh tranh, các NHTMCP còn phải đủ lớn về mặt tài chính. Do vậy, việc hợp nhất để tăng quy mô và giảm số lượng từ 37 ngân hàng hiện nay xuống còn khoảng 14-15 ngân hàng bằng cách nâng quy mô vốn điều lệ sẽ cải thiện thị trường ngân hàng của Việt Nam.
- Về tài chính Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Về điểm yếu tài chính, các kết quả kiểm toán độc lập chỉ ra rằng các ngân hàng Việt Nam đặc biệt là các NHTMQD không có tài chính lành mạnh, khả năng sinh lời kém và các chỉ tiêu chi phí cao hơn mức trung bình của khu vực. Với năng lực tài chính có hạn và nhu cầu rất lớn về vốn cho nền kinh tế, các ngân hàng chỉ có thể đáp ứng nhu cầu vốn ngắn hạn mà chưa đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn. Trong khi đó, thị trường chứng khoán chưa phát triển đầy đủ, các doanh nghiệp chưa đủ minh bạch tài chính để huy động vốn theo kênh này, do vậy ngân hàng vẫn là lựa chọn duy nhất để tìm kiếm các khoản vốn trung và dài hạn. Hơn 80% nguồn vốn của doanh nghiệp là vay ngân hàng và hiện tại có khoảng 25% vốn ngắn hạn của ngân hàng được dành để cho vay dài hạn. Điều này đã làm tăng rủi ro mang tính hệ thống của ngành ngân hàng.
Mặc dù năng lực tài chính có hạn, các ngân hàng trong nước, đặc biệt là NHTMCP, đang tham gia vào cuộc chạy đua lãi suất. Các ngân hàng đang cắt giảm lãi suất cho vay thấp hơn mức quy định an toàn. Cuộc chạy đua cạnh tranh lãi suất có thể dẫn tới rủi ro làm tất cả cùng suy yếu. Nếu các ngân hàng nước ngoài có tiềm lực tài chính mạnh hơn với các chiến lược marketing mạnh mẽ tham gia vào cuộc chạy đua này, cuộc chạy đua về lãi suất của các ngân hàng trong nước sẽ không thể kéo dài được.
- Về năng lực
Những điểm yếu năng lực được thể hiện ở kỹ năng quản lý kém, phân tích tín dụng, quản trị rủi ro, công nghệ lạc hậu, thiếu việc chuẩn hóa chất lượng dịch vụ trong toàn mạng lưới và thiếu cơ cấu quản trị hiện đại ở các ngân hàng của Việt Nam. Do năng lực tài chính hạn chế, nhiều ngân hàng vẫn chủ yếu cung cấp và hưởng lãi từ các dịch vụ tín dụng cơ bản và truyền thống. Đối với các dịch vụ ngân hàng hiện đại, so với các ngân hàng ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển, lĩnh vực ngân hàng thương mại ở Việt Nam vẫn còn rất non trẻ, và bây giờ mới bắt đầu cung cấp các dịch vụ mà ngân hàng các nước phát triển đã cung cấp từ mấy thập kỷ nay. Việc cung cấp thêm các dịch vụ phái sinh được coi là xu hướng mới ở Việt Nam từ đầu những năm 2020. Việc thiếu những chuẩn mực kế toán cho những công cụ tài chính này trong Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) là một trong những lý do làm chậm việc giới thiệu những sản phẩm tài chính này, và làm hạn chế sự phát triển các loại hình dịch vụ ngân hàng mới.
Về năng lực nhân sự, một số giám đốc ngân hàng đã được đào tạo chính quy về quản lý ngân hàng, còn lại phần lớn là tự học thông qua công việc thực tế. Năng lực nhân sự có hạn có thể cản trở nghiêm trọng khả năng của ngân hàng trong việc xử lý khối lượng giao dịch ngày càng lớn và rủi ro ngày càng nhiều. Ngoài ra, việc thiếu một cơ cấu quản trị hiện đại và quy trình phục vụ khách hàng cũng ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của ngân hàng.
2.3.3. Cơ hội Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
- Mở rộng quy mô thị trường
Mở cửa thị trường tài chính sẽ giúp tạo điều kiện cho việc phát triển thị trường tài chính – ngân hàng Việt Nam thông qua việc áp dụng các loại hình dịch vụ tài chính – ngân hàng hiện đại. Với ưu thế về mạng lưới chi nhánh, phạm vi hoạt động, quan hệ khách hàng và sự thâm nhập thị trường trong nước có chiều sâu, các NHTM Việt Nam có thể mở rộng và khai thác hơn nữa thị phần hoạt động tới các đối tượng khách hàng thông qua các dịch vụ mới, hấp dẫn. Ngoài ra các loại hình Tổ chức Tín dụng mới cũng sẽ được thành lập và ranh giới phân định trong dịch vụ tài chính – ngân hàng sẽ dần dần được nới lỏng. Hệ thống ngân hàng Việt Nam cũng có điều kiện để vươn tầm hoạt động ra nước ngoài và thị trường tài chính quốc tế.
Bên cạnh đó, tự do hoá thương mại thông qua các cam kết và hội nhập quốc tế như Hiệp định Thương mại Việt Mỹ và gia nhập WTO sẽ tạo điều kiện cho hàng xuất khẩu của Việt Nam tiếp cận nhiều thị trường và thu hút nhiều vốn FDI vào Việt Nam. Khi thương mại, đầu tư trực tiếp nước ngoài và tất cả các hoạt động của nền kinh tế tăng lên, nhu cầu và cơ hội để ngân hàng cho vay và huy động vốn cũng tăng lên. Khi kinh tế phát triển, nhiều doanh nghiệp làm ăn có lãi thì khả năng trả nợ của họ cũng tăng lên, điều này có tác động tích cực tới các ngân hàng. Danh mục kinh doanh và tài sản của ngân hàng sẽ được cải thiện, đây là điều kiện cần thiết để các ngân hàng tiếp cận thị trường vốn và tăng vốn chủ sở hữu, và mở rộng quy mô lớn hơn.
Điều này đã xảy ra với một số NHTMCP. Với quy mô thị trường cho ngân hàng lớn hơn, sẽ có nhiều ngân hàng hơn tham gia chia sẻ thị phần. Hơn nữa, các bước tiến lớn như thực hiện Hiệp định Thương mại Việt Mỹ và gia nhập WTO buộc các doanh nghiệp phải chuẩn bị cho việc cạnh tranh, minh bạch hóa quy định luật lệ và tạo sân chơi bình đẳng. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ lớn mạnh và nhu cầu tín dụng của họ cũng tăng theo. Khi thu nhập tăng lên, ngày càng có nhiều cơ hội cho vay tiêu dùng, có khả năng tăng gấp đôi trong vòng 5 năm nữa. Thị trường vốn được kỳ vọng sẽ phát triển nhanh chóng sẽ cung cấp kênh tín dụng dài hạn cho các doanh nghiệp, như vậy ngân hàng sẽ chịu áp lực ít hơn trong việc cho vay. Các ngân hàng sẽ tập trung vào tín dụng ngắn hạn, cho vay tiêu dùng, cho vay cá nhân, cho vay doanh nghiệp và các sản phẩm phi tín dụng, chứ không gánh vác vai trò thay thế thị trường vốn để cấp vốn dài hạn.
- Sự tham gia của ngân hàng nước ngoài Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Việc mở cửa thị trường tài chính – ngân hàng đồng nghĩa với việc có mặt của các ngân hàng nước ngoài tại thị trường trong nước. Điều này sẽ buộc mỗi ngân hàng phải hoạt động tốt hơn và như vậy khách hàng cũng như nền kinh tế sẽ được hưởng lợi hơn. Khi các hạn chế về sở hữu nước ngoài trong các ngân hàng Việt Nam được dỡ bỏ như cam kết trong Hiệp định Thương mại Việt Mỹ và bản chào WTO, các ngân hàng nước ngoài có thể mua cổ phần của các ngân hàng Việt Nam và trở thành cổ đông chiến lược. Điều này sẽ giúp các ngân hàng trong nước mạnh hơn và cạnh tranh hơn.
Cạnh tranh sẽ thúc đẩy việc tạo ra nhiều loại dịch vụ ngân hàng đa dạng và cơ hội sử dụng các sản phẩm tài chính của các ngân hàng quốc tế có uy tín. Khách hàng có nhiều cơ hội được tiếp cận với các loại hình dịch vụ ngân hàng hiệu quả. Nhưng trong giai đoạn đầu thâm nhập, các ngân hàng nước ngoài có thể đưa ra các sản phẩm mới thông qua mạng lưới hiện tại của ngân hàng Việt Nam và điều này giúp ngân hàng Việt Nam sẽ có nhiều vốn hơn để mở rộng quy mô.
Sự tham gia của ngân hàng nước ngoài sẽ tăng lên cùng với việc tự do hóa dịch vụ ngân hàng ở Việt Nam, thông qua việc nắm giữ cổ phần của ngân hàng nội địa hoặc tăng vốn của chi nhánh, thực chất sẽ bơm thêm vốn vào nền kinh tế và gây áp lực cạnh tranh cho các ngân hàng Việt Nam. Hiệp định Thương mại Việt Mỹ và tư cách thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới của Việt Nam trong tương lai gần đã tạo nên các tín hiệu rất tích cực đối với các ngân hàng trong nước. Từ năm 2023 đến nay, các ngân hàng trong nước, đặc biệt là các NHTMCP mạnh, tỏ ra khá quyết liệt trong việc phát triển mạng lưới, tiếp thị và giới thiệu sản phẩm mới. Nhờ đó, khách hàng trong nước đã có cơ hội được chọn lựa nhiều sản phẩm và chất lượng dịch vụ cao hơn.
Bên cạnh đó, hội nhập quốc tế còn giúp khơi thông các kênh chuyển vốn giữa thị trường trong nước với thị trường quốc tế, góp phần khai thác hiệu quả các nguồn vốn tiềm năng trong nước. Hiện tại vốn nhàn rỗi chưa được huy động trong dân ước tính còn khoảng vài tỷ đô la, có rất nhiều cơ hội cho ngân hàng phát triển và cạnh tranh nếu các ngân hàng có chiến lược của riêng mình và tìm được thị trường riêng. Ngân hàng phát triển hơn sẽ góp phần giảm sử dụng tiền mặt trong nền kinh tế, tạo điều kiện xây dựng một hệ thống minh bạch hơn, công khai thu nhập và đánh thuế dễ dàng hơn và phòng chống tham nhũng và buôn lậu hiệu quả hơn. Hệ thống ngân hàng hiện đại cũng sẽ dần dần thay thế các hình thức tín dụng không chính thức vì người dân được tiếp cận và hài lòng với các loại hình dịch vụ ngân hàng.
2.3.4. Thách thức Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Tự do hóa thị trường dịch vụ tài chính tạo ra nhiều cơ hội phát triển cho ngành ngân hàng trong nước, song đồng thời cũng đặt ra những thách thức cho ngành này. Ở tầm vĩ mô, khi nền kinh tế và lĩnh vực tài chính mở cửa hơn và hội nhập hơn vào nền kinh tế thế giới, cả nền kinh tế và khu vực tài chính sẽ dễ chịu ảnh hưởng bởi các cú sốc cạnh tranh khốc liệt từ bên ngoài và dễ bị thiệt hại nặng nề. Ở phạm vi ngành ngân hàng, khối lượng giao dịch tăng lên cùng với sự gia tăng thương mại và đầu tư. Nếu năng lực quản lý và lập pháp không theo kịp và không lường trước được sự phát triển nhanh chóng của các giao dịch tài chính, khả năng có thể xảy ra là hoặc ngành mất khả năng kiểm soát và dẫn tới khủng hoảng và có hại cho sự phát triển. Từ phía thị trường, lòng tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng Việt Nam vẫn còn mong manh và dễ thay đổi. Bất kỳ một thông tin bất lợi nào về hoạt động của ngân hàng đều có thể dẫn đến sự hoảng loạn trong công chúng và hậu quả là dân chúng sẽ rút tiền ồ ạt.
- Phía cung của ngành ngân hàng
Các thách thức do cạnh tranh khắc nghiệt hơn và cạnh tranh từ nhiều nguồn hơn chắc chắn sẽ xảy ra, song các ngân hàng trong nước buộc phải chấp nhận sự cạnh tranh khốc liệt này để tồn tại và phát triển. Quá trình cạnh tranh có thể bộc lộ một số vấn đề đáng lo ngại như hạ lãi suất cho vay theo kiểu phá giá nhằm lôi kéo khách hàng về mình; nới lỏng các điều kiện vay vốn như quy chế thẩm định cho vay, bảo đảm tiền vay có thể dẫn tới hậu quả là doanh nghiệp không đủ điều kiện vay vốn nhưng vẫn được ngân hàng chấp nhận cho vay vì sợ mất khách hàng; các doanh nghiệp vay một lúc nhiều NHTM, nếu các ngân hàng này không có mối quan hệ trao đổi thông tin lẫn nhau sẽ dễ dẫn đến rủi ro tín dụng.
Khi những hạn chế được nới lỏng, các ngân hàng nước ngoài sẽ có khả năng mở rộng hoạt động kinh doanh, và có ưu thế trong việc đưa ra những dịch vụ tài chính – ngân hàng mới do những dịch vụ này đã được họ áp dụng từ lâu tại các thị trường khác. Điều này đồng nghĩa với việc các ngân hàng trong nước sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh mạnh mẽ hơn. Các ngân hàng Việt Nam vẫn đang nắm giữ phần lớn lượng tiền gửi và cho vay và các ngân hàng nước ngoài cho đến nay chỉ phục vụ thị trường cao cấp, người vay tiền có chất lượng cao, các tập đoàn lớn có các giao dịch liên quan đến đầu tư trực tiếp nước ngoài và thị trường đô thị. Do vậy, các ngân hàng này có thể vẫn tiếp tục duy trì những hoạt động trên, nhưng cũng có thể mở rộng sang các mảng khác để cạnh tranh với các ngân hàng trong nước. Đối với việc huy động tiền gửi, các ngân hàng trong nước và các nhà hoạch định chính sách hy vọng rằng các ngân hàng nước ngoài sẽ mang vốn từ bên ngoài vào và cho vay trong nước. Tuy nhiên, các ngân hàng nước ngoài tin rằng có một lượng tiền nhàn rỗi nằm ngoài hệ thống ngân hàng và do vậy cũng tìm cách tiếp cận các khoản tiết kiệm trong dân để cho vay. Các ngân hàng này có lý do để tin rằng họ có thể nhanh chóng chiếm được lòng tin của người gửi tiền Việt Nam, đặc biệt là đối với nhóm người có đầy đủ thông tin và có nhu cầu cao.
- Phía cầu của ngành ngân hàng Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Để huy động vốn, các ngân hàng sẽ phải cạnh tranh để có được nguồn vốn có chất lượng cao bằng cách đưa ra các điều kiện ưu đãi, nhiều tính năng, dịch vụ chuyên nghiệp, phí thấp, thuận tiện và đặc biệt là độ tin cậy cao. Như đã phân tích trong trường hợp của Trung Quốc, tự do hóa thương mại hàng hóa và cắt giảm bảo hộ sẽ khiến cho các ngành sản xuất yếu kém bị ảnh hưởng và các ngân hàng cho các ngành này vay cũng sẽ bị ảnh hưởng theo. Điều này đặc biệt đúng đối với các NHTMQD vốn vẫn có xu hướng cho các doanh nghiệp và các ngành sản xuất thay thế nhập khẩu vay.
Tất cả các ngân hàng đều muốn phát triển dịch vụ phi tín dụng vì loại hình dịch vụ này an toàn hơn và lợi nhuận thu về sẽ ổn định và đảm bảo hơn. Tuy nhiên, doanh thu từ các dịch vụ phi tín dụng không thể tăng nhanh như doanh thu từ tín dụng. Bên cạnh đó, đầu tư ban đầu vào công nghệ máy móc để cung cấp các dịch vụ này là rất lớn, trong khi đó chỉ thu được lợi nhuận sau thời gian vài năm. Các ngân hàng nhỏ không đủ khả năng thâm nhập vào lĩnh vực này, trừ khi đi thuê lại cơ sở hạ tầng từ các ngân hàng lớn. Trong khi đó, các ngân hàng nước ngoài lại tỏ ra có ưu thế trong việc cung cấp các dịch vụ phi tín dụng với năng lực tài chính và quản lý cao. Đây cũng sẽ là một thách thức khác đặt ra cho hệ thống ngân hàng Việt Nam khi trong thời gian tới.
- Hiện đại hóa ngân hàng
Công nghệ thông tin ngân hàng phát triển rất nhanh và điều này đòi hỏi các ngân hàng phải liên tục nâng cấp để cạnh tranh. Về mặt này, rõ ràng là các nước có nền kinh tế còn đang phát triển và lạc hậu về công nghệ như Việt Nam sẽ gặp nhiều bất lợi. Đầu tư vào công nghệ thông tin để củng cố hệ thống bảo mật thông tin khách hàng và các giải pháp kỹ thuật phòng chống lấy cắp tài khoản và thẻ ngân hàng cũng đang trở thành những quan ngại đối với tất cả các ngân hàng Việt Nam hiện nay. Thách thức này buộc các ngân hàng phải có chiến lược đầu tư công nghệ nhất định để đảm bảo năng lực cạnh tranh khi thị trường tài chính tự do hoá hoàn toàn.
Trong môi trường kinh doanh tự do hóa và năng động hơn, các ngân hàng có sở hữu khác nhau sẽ phải đối mặt với các thử thách khác nhau. Một thách thức đối với hệ thống NHTMQD là những vấn đề liên quan đến quản trị ngân hàng. Hiện tại vẫn chưa có sự tách biệt rõ ràng giữa quyền sở hữu, quản lý và các quy chế. Mặc khác, các NHTMQD có trách nhiệm giải trình trước Bộ Tài Chính và trước NHNN và các cơ quan liên quan. Bên cạnh đó, còn có nhiều chính sách áp dụng cho các cơ quan Chính phủ, các cơ quan ngang bộ về nhân sự, tuyển dụng, lương thưởng, quy chế báo cáo mà các NHTMQD đang chịu chi phối không phải là một ngoại lệ. Điều này sẽ phần nào cản trở việc các ngân hàng Việt Nam nâng cao chất lượng nguồn nhân lực – một trong những khó khăn lớn mà các ngân hàng trong nước đang gặp phải.
- Cổ phần hóa ngân hàng Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
Tuy nhiên thách thức lớn nhất cho hệ thống ngân hàng trong nước là quá trình cổ phần hoá NHTMQD. Mục tiêu chung của cổ phần hóa đã được xác định là tăng cường hiệu quả hoạt động, khả năng sinh lời, quản trị, tăng vốn, và hoạt động theo cơ chế thị trường vì mục tiêu lợi nhuận. Những vấn đề nếu như Nhà nước vẫn muốn giữ sở hữu, kiểm soát, và đặc biệt liên quan đến việc tham gia của bên nước ngoài là những thách thức của cổ phần hóa NHTMQD. Khi mà NHTMQD bán cổ phần cho các cổ đông bên ngoài, ngân hàng phải chịu sự giám sát của cổ đông và giải trình các kết quả hoạt động kinh doanh. Đến lúc đó, ngân hàng sẽ không còn các lý do bào chữa cho hoạt động kinh doanh kém và nợ quá hạn.
Hơn nữa, cơ cấu cổ đông sẽ quyết định việc quản trị ngân hàng. Nhưng làm thế nào để lựa chọn các cổ đông chiến lược không chỉ đóng góp vốn mà cả kỹ năng quản lý, bí quyết kinh doanh và kinh nghiệm quốc tế cũng là một thách thức của ngân hàng. Các NHTMQD có thể không muốn chỉ có các cổ đông cá nhân, những người chỉ quan tâm đến cổ tức mà không đóng góp được gì cho chiến lược phát triển ngân hàng.
Sau khi cổ phần hóa, có thể phải đóng cửa các chi nhánh, bộ phận không sinh lời trong hệ thống hiện tại của NHTMQD. Điều này gây ra mối quan ngại rằng khách hàng ở các vùng sâu, vùng xa sẽ có ít khả năng tiếp cận các dịch vụ ngân hàng hơn vì việc duy trì các chi nhánh ngân hàng không có lợi nhuận ở các vùng này sẽ không khả thi hoặc không bền vững sau khi các NHTMQD cổ phần hoá. Một mô hình ngân hàng cho các khu vực khó khăn như ngân hàng nông thôn, quỹ tín dụng hoặc ngân hàng di động có thể rất cần thiết để thay thế các chi nhánh ngân hàng thương mại làm ăn không sinh lời. Bằng cách này, Chính phủ vẫn tiếp tục hỗ trợ và giải quyết được vấn đề mang tính xã hội ở vùng sâu vùng xa mà người hưởng lợi trực tiếp chính là các đối tượng dễ bị tổn thương – những người kỳ vọng vào sự giúp đỡ của Chính phủ để cải thiện sinh kế. Khóa luận: Thực trạng cải cách và mở cửa thị trường ngân hàng.
XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:
===>>> Khóa luận: Giải pháp phát triển thị trường dịch vụ ngân hàng


Pingback: Khóa luận: Phát triển thị trường dịch vụ ngân hàng Việt Nam