Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Giải pháp phát triển hoạt động phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh trong kinh doanh ngân hàng trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.
I/ Sự cần thiết của việc đẩy mạnh hoạt động phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh tại các NHTM VN trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế
1. Quá trình tự do hoá thị trường tài chính và tác động đến hệ thống NHTM Việt Nam
Việc hình thành và phát triển các nghiệp vụ phái sinh trước hết phải xuất phát từ nhu cầu của nền kinh tế. Các CCPS ra đời nhằm mục đích chủ yếu là phòng ngừa rủi ro trên cơ sở dự tính chiều hướng biến động của thị trường (lãi suất, giá cả hàng hoá, tỷ giá,…) do vậy điều kiện đầu tiên để phát triển những công cụ này chính là sự phát triển của thị trường tài chính.
Trước hết, do các công cụ tài chính phái sinh được hình thành trên cơ sở các chứng khoán gốc như cổ phiếu, trái phiếu… nên để phát triển các công cụ này cần phải có một thị trường chứng khoán phát triển với nhiều loại hàng hoá đa dạng, doanh số giao dịch lớn, có tính thanh khoản cao. Bên cạnh đó, sự phát triển của thị trường tiền tệ cũng là một yếu tố rất quan trọng. Các nhà kinh tế đã chỉ rõ sự phát triển thị trường tiền tệ của một quốc gia là bước quan trọng đầu tiên để quốc gia đó có thể phát triển được thị trường trái phiếu và thị trường tài chính phái sinh. Thị trường tiền tệ cung cấp những thông tin quan trọng về mức lãi suất ngắn hạn để có thể hình thành được đường cong lãi suất, làm cơ sở cho việc dự báo lãi suất thị trường cũng như việc định giá các trái phiếu có lãi suất cố định và các hợp đồng phái sinh.
Cùng với việc gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO – World Trade Organisation) vào đầu năm 2007 là quá trình VN từng bước thực hiện tự do hoá, mở cửa thị trường tài chính theo lộ trình đã cam kết. Giờ đây, cụm từ “tự do hoá tài chính” đã trở nên quen thuộc và thường được nhắc đến khi các công ty lên kế hoạch cho những hoạt động kinh doanh, đầu tư trong tương lai bởi những ảnh hưởng của quá trình này. Vậy, theo một cách bao quát nhất, “tự do hoá tài chính” là gì?
Tự do hoá tài chính là quá trình giảm thiểu sự can thiệp của Nhà nước, xoá bỏ các hạn chế, các định hướng hay ràng buộc, vào các quan hệ và giao dịch tài chính. Các hoạt động tài chính được tự do thực hiện theo tín hiệu thị trường.
Cụ thể hơn, các định chế tài chính sẽ được tự do quyết định trong quá trình cấp và phân phối tín dụng, tự do xác định lãi suất tiền gửi, lãi suất cho vay, tự do sử dụng công cụ lãi suất để cạnh tranh. Quá trình tự do hoá tài chính cũng sẽ chấm dứt các kênh cấp vốn ưu đãi, chấm dứt sự phân biệt đối xử về pháp lý giữa các loại hình sở hữu và hoạt động khác nhau, áp lực cạnh tranh sẽ gia tăng và các dòng vốn được tự do lưu chuyển từ nơi có hiệu suất sinh lợi thấp sang nơi có hiệu suất sinh lợi cao mà không bị ngăn cản bởi các quy định phi kinh tế. Việc mở cửa cho thị trường tài chính sẽ đảm bảo đa dạng hoá lựa chọn, khách hàng có thể tiêu dùng và tiếp cận với những sản phẩm và công nghệ tiên tiến nhất, với chất lượng và sự tiện dụng cao nhất và ở một mức giá cạnh tranh nhất. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Hệ thống ngân hàng, trung tâm tài chính cốt lõi của nền kinh tế quốc gia, trọng tâm của việc thực thi các chính sách tài chính tiền tệ của Nhà nước, sẽ là đối tượng chịu tác động đầu tiên và mạnh mẽ nhất bởi quá trình này. Những gì các NHTM VN đang có là mạng lưới chi nhánh rộng khắp, mối quan hệ truyền thống với khách hàng, nhất là các tổng công ty lớn, và sự am hiểu về những điều kiện chính trị, pháp luật, văn hoá xã hội, cũng như tâm lý khách hàng. Bên cạnh đó, những gì các NHTM VN đang thiếu là một môi trường pháp lý hoàn thiện, cơ chế điều hành, quản lý hoạt động, giám sát công khai, hiệu quả, tiềm lực tài chính lớn mạnh và khả năng cạnh tranh.
Quá trình tự do hoá đem lại cho ngành ngân hàng không ít cơ hội, nhưng cũng vô vàn thách thức. Thứ nhất, với những lợi thế trên, đặt trong bối cảnh thị trường tài chính mở cửa, sẽ tạo điều kiện cho sự hợp tác quốc tế giữa các ngân hàng trong nước và nước ngoài, giúp các NHTM VN cải tiến về mặt công nghệ, nắm bắt thêm về các sản phẩm dịch vụ mới, và học hỏi thêm nhiều kinh nghiệm về phong cách quản lý ngân hàng hiện đại. Tuy nhiên, gia nhập sân chơi quốc tế cũng đồng nghĩa với việc các NHTM trong nước phải đáp ứng các yêu cầu về minh bạch hoá, áp dụng các chuẩn mực an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng như tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, trích lập dự phòng rủi ro, tiêu chuẩn phân loại nợ,… tuân theo các yêu cầu, tiêu chuẩn quốc tế như những gì VN đã cam kết khi gia nhập WTO. Thách thức tiếp theo là sự cạnh tranh quyết liệt giữa các NHTM trong nước với nước ngoài khi các ngân hàng này tham gia vào thị trường tài chính ngày càng sâu và rộng, dưới mọi hình thức và được hưởng chế độ đối xử công bằng. Điều này đòi hỏi các NHTM trong nước, trước hết phải từng bước khắc phục những yếu điểm của mình về mặt tổ chức cũng như hoạt động kinh doanh. Đồng thời, sự hỗ trợ, hậu thuẫn từ phía NHNN trong việc đưa ra những chính sách kịp thời, đúng đắn, điều tiết thị trường hiệu quả và bảo đảm quyền tự chủ của các NHTM cũng rất cần thiết.
2. Tiềm năng của thị trường tài chính VN cho việc phát triển các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro lãi suất Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Qua thực trạng về tình hình phát triển sản phẩm phái sinh trên thị trường tài chính VN, một điều không thể phủ nhận là thị trường cho sản phẩm này mới chỉ ở giai đoạn hết sức sơ khai, vẫn còn rất nhiều rào cản cần phải tháo dỡ. Tuy nhiên, thị trường tài chính VN, với tốc độ tăng trưởng nhanh chóng, được nhận định là rất có tiềm năng để phát triển thị trường phái sinh nói chung và các giao dịch hoán đổi để phòng ngừa rủi ro lãi suất nói riêng.
Thứ nhất, trong tương lai, thị trường phái sinh VN hứa hẹn sẽ có một lực lượng khách hàng rất lớn có nhu cầu về sản phẩm này. Thực tế hiện nay, nghiệp vụ Swaps chủ yếu được các ngân hàng nước ngoài triển khai ở một số ít Tổng công ty, các doanh nghiệp lớn, chủ yếu là các doanh nghiệp nhà nước vay ngoại tệ từ nguồn ODA, IFC, WB,…để thực hiện các dự án tạo nguồn thu bằng tiền đồng. Riêng các doanh nghiệp vừa và nhỏ với hạn mức tín dụng trung hạn thì vẫn chưa tiếp cận với nghiệp vụ này. Theo đánh giá của ANZ, nhu cầu Swaps của doanh nghiệp hiện nay là khá lớn bởi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp rất đa dạng, nhiều doanh nghiệp thường có liên quan đến các khoản vay ngoại tệ số lượng lớn theo lãi suất cố định hoặc thả nổi. Tuy nhiên, họ lại gặp phải khó khăn về hành lang pháp lý khi thực hiện, bởi vậy mà doanh nghiệp vẫn còn ngại ký các hợp đồng bảo hiểm này. Một lực lượng khách hàng lớn nữa chính là các quỹ đầu tư nước ngoài đang tham gia vào thị trường tài chính VN với số lượng ngày càng tăng. Theo các chuyên gia tài chính, từ nay đến năm 2010, nghiệp vụ Swap của VN sẽ phát triển vì hiện tại, tất cả các ngân hàng nước ngoài và các quỹ đầu tư vào VN rất nhiều. Đặc biệt khối quỹ đầu tư này sẽ là một trong những khách hàng đầu tiên của các ngân hàng VN, vì khi các quỹ đầu tư đưa ngoại tệ vào, chuyển đổi ra VNĐ, họ sẽ tính mức lợi nhuận đầu tư bằng VNĐ có bù đắp được rủi ro về tỷ giá hay không, từ đó, họ sẽ chọn công cụ bảo hiểm rủi ro để mang lại hiệu quả đầu tư cao nhất. Chính các quỹ đầu tư am hiểu thị trường sẽ là những khách hàng tiềm năng thúc đẩy thị trường quản lý rủi ro phát triển mạnh mẽ ở nước ta trong thời gian tới.
Hơn thế nữa, nhu cầu sử dụng các CCPS để phòng ngừa rủi ro lãi suất còn xuất phát từ chính bản thân các NHTM VN. Song song với quá trình hội nhập, các NHTM VN hiện nay luôn cố gắng đa dạng hoá hoạt động kinh doanh, đa dạng hoá sản phẩm dịch vụ bên cạnh các hoạt động ngân hàng truyền thống. Tuy nhiên, nếu xét trên giác độ thu nhập thì thu nhập từ lãi từ các hoạt động tín dụng vẫn chiếm tới 80% thu nhập của ngân hàng. Chính vì vậy, sự biến động lãi suất sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng. Nói cách khác, điều này lý giải sự cần thiết của việc phòng ngừa rủi ro lãi suất ở các ngân hàng. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Thứ hai, quá trình hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu đang diễn ra không ngừng và ngày càng sâu rộng, những sự bảo vệ, cả trực tiếp và gián tiếp, của Nhà nước ngày càng giảm dần và tiến tới xoá bỏ hoàn toàn, các doanh nghiệp trong nước muốn tồn tại trên một thị trường cạnh tranh khốc liệt, không thể không tính đến việc phòng ngừa rủi ro trong hoạt động kinh doanh của mình. Những biến động “chóng mặt” của tình hình lãi suất trên thị trường VN trong những tháng đầu năm 2008 vừa qua chính là một lời cảnh báo rất rõ ràng cho các NHTM và doanh nghiệp về việc cần thiết phải tiến hành các biện pháp để phòng ngừa rủi ro lãi suất. Hơn nữa, một vấn đề gần đây được nhắc đến rất nhiều là việc tự do hoá lãi suất. Khi lãi suất trên thị trường được tự do hoá hoàn toàn, việc sử dụng các CCPS sẽ giúp doanh nghiệp có được một mức lãi suất cố định, từ đó có thể chủ động hơn đối với các kế hoạch, phương án kinh doanh trong tương lai. Hoặc khi hợp tác đầu tư quốc tế gia tăng, các doanh nghiệp trong nước tìm đến các đối tác nước ngoài ngày càng nhiều và ngược lại, việc bảo hiểm rủi ro tỷ giá thông qua các CCPS là rất khả thi và cần thiết.
Thứ ba là sự phát triển của thị trường chứng khoán VN. Thị trường chứng khoán VN, sau gần 8 năm hoạt động, đã trải qua rất nhiều thăng trầm, trong đó nổi bật là sự bùng nổ của thị trường vào thời điểm cuối năm 2006, khi quy mô vốn hoá của thị trường chứng khoán VN đạt 17% GDP. Năm 2007, con số này là 43,7% GDP, vượt mục tiêu 25 – 30% GDP đặt ra trong chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2010. Những tháng đầu năm 2008, tuy thị trường có rất nhiều biến động và có sự suy giảm khá lớn, nhưng sự góp mặt của những tên tuổi lớn như Ngân hàng Ngoại Thương VN, và sắp tới là Ngân hàng Công Thương VN, Mobifone, Vinafone,… hứa hẹn thị trường sẽ tăng trưởng theo hướng chuyên nghiệp hơn. Trong tương lai, thị trường chứng khoán VN phát triển ổn định, với sự ra đời của những sở giao dịch chứng khoán mới, thậm chí những sở giao dịch hàng hoá cũng có thể được hình thành, sẽ tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có cơ hội tiến hành các giao dịch phái sinh và đầu cơ kiếm lời. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Và yếu tố cuối cùng nhưng cũng không kém phần quan trọng đó là quá trình thực hiện tự do hoá lãi suất của NHNN. Tự do hoá lãi suất là một trong những điều kiện quan trọng để thúc đẩy sự phát triển của các sản phẩm tài chính phái sinh. Tự do hoá lãi suất, thứ nhất sẽ thúc đẩy cạnh tranh trong hệ thống các ngân hàng, giúp các ngân hàng trong nước có điều kiện đa dạng hoá sản phẩm, dịch vụ và tiếp cận công nghệ tiên tiến hơn. Các khách hàng, cá nhân hay doanh nghiệp, cũng sẽ chủ động hơn trong việc tiếp cận với nguồn vốn phù hợp với đặc điểm hoạt động kinh doanh của mình và có thể lựa chọn sử dụng dịch vụ với mức giá và chất lượng cạnh tranh nhất. Hơn nữa, về mặt vĩ mô, tự do hoá lãi suất sẽ làm giảm sự can thiệp và điều hành bằng các công cụ hành chính trực tiếp của Nhà nước, thay vào đó, các công cụ điều hành chính sách lãi suất gián tiếp, từ đó sẽ trả lãi suất đúng vai trò của nó là đòn bẩy kích thích nền kinh tế tăng trường và phát triển.
Quá trình tự do hoá lãi suất ở VN chính là quá trình điều hành cơ chế lãi suất qua các thời kỳ phát triển của nền kinh tế. Quá trình đó diễn ra như sau:
- Từ năm 1989 – 5/1992: chính sách lãi suất cố định. Lãi suất được Nhà nước điều chỉnh theo chỉ số giá.
- Từ 6/1992 – 1995: NHNN thi hành chính sách lãi suất “thực dương”, quy định khung lãi suất, quy định rõ sàn lãi suất tiền gửi và trần lãi suất cho vay, các NHTM và TCTD căn cứ khung lãi suất để đưa ra các lãi suất thích hợp cho mình.
- Từ 1996 – 7/2000: từ tháng 1/1996, NHNN điều chỉnh một bước chính sách lãi suất theo hướng thị trường bằng việc bỏ quy định “sàn” lãi suất tiền gửi, chỉ quy định “trần” lãi suất cho vay, khống chế chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất huy động vốn bình quân của các TCTD là 0.35%/tháng, điều chỉnh lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tái chiết khấu phù hợp với hướng “nới lỏng” tiền tệ.
- Từ 8/2000 – 5/2002: cơ chế điều hành lãi suất cơ bản kèm biên độ. Lãi suất cơ bản và biên độ được công bố định kỳ hàng tháng. Mặc dù trong thời gian này, NHNN vẫn khống chế biên độ dao động trên của lãi suất cơ bản, nhưng chính sách lãi suất tiến gần đến các nguyên tắc lãi suất thị trường hơn khi mức lãi suất cơ bản được hình thành căn cứ vào mức lãi suất cho vay của một số các TCTD chiếm đa số thị phần tín dụng trong nước. Kể từ thời gian này, lãi suất huy động và cho vay của các NHTM có xu hướng biến động nhiều hơn, đặc biệt đối với lãi suất cho vay ngoại tệ được quy định gắn với Sibor nên biến động của nó hoàn toàn phụ thuộc vào những thay đổi lãi suất của thị trường quốc tế.
- Từ 6/2002 – nay: cơ chế lãi suất thoả thuận, xoá bỏ quy định biên độ không chế theo lãi suất cơ bản, chính thức tự do hoá lãi suất trong nền kinh tế. Như vậy, kể từ giai đoạn này, các NHTM được tự chủ quyết định mức lãi suất cho các hoạt động tín dụng trong nước trên cơ sở cung – cầu vốn thị trường. NHNN tiếp tục công bố lãi suất cơ bản với mục tiêu phát tín hiệu và định hướng lãi suất thị trường; áp dụng mô hình hành lang lãi suất thị trường liên ngân hàng.
Trong suốt cả quá trình điều chỉnh chính sách lãi suất để phù hợp với xu thế phát triển của thị trường, tuy chưa thực sự hoàn thiện nhưng cơ chế tự do hoá lãi suất đã được từng bước thực hiện trong hơn 10 năm (1991 – 2002) đối với các hoạt động ngân hàng. Ban đầu là tự do hoá lãi suất tiền gửi, tiếp đến là tự do hoá lãi suất cho vay, tự do hoá trên thị trường tiền tệ sơ cấp, rồi tự do hoá trên thị trường tiền tệ thứ cấp. Điều này đã tạo cơ hội cho các NHTM VN có thể phát triển các dịch vụ phái sinh đáp ứng nhu cầu của các khách hàng doanh nghiệp cũng như phòng ngừa rủi ro lãi suất trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng.
3. Xu hướng phát triển hoạt động phái sinh trong phòng ngừa rủi ro lãi suất tại các NHTM VN Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Thực tế hiện nay cho thấy, các NHTM VN đang tăng trưởng và phát triển với tốc độ tương đối nhanh, nhưng song song với sự phát triển ấy là sự gia tăng các rủi ro trong hoạt động ngân hàng ngày càng rõ nét, mà rủi ro lãi suất là một trong những rủi ro không thể bỏ qua. Bởi vậy, khi xây dựng định hướng cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng, nội dung quản lý rủi ro lãi suất và nghiên cứu, phát triển các công cụ để phòng ngừa đã bắt đầu được Ban quản trị, Ban giám đốc các ngân hàng chú trọng.
Trước hết, khá nhiều NHTM đã có những phương án hành động cụ thể cho Ban quản lý rủi ro của ngân hàng nói chung, và Hội đồng quản lý tài sản nợ/có nói riêng để tạo cơ sở cho việc phòng ngừa rủi ro lãi suất. Ví dụ như trong định hướng kinh doanh của ngân hàng Đầu tư và Phát triển đã nêu rõ “ Xây dựng và sớm đưa vào thực tiễn hoạt động giới hạn an toàn, chênh lệch kỳ hạn thực tế, chênh lệch lãi suất, giới hạn chịu rủi ro,… để nâng cao hiệu quả kinh doanh của hệ thống, đồng thời kiểm soát được các rủi ro liên quan”. ALCO tại BIDV cũng được yêu cầu phải họp định kỳ tối thiểu 1lần/quý. Trường hợp cần thiết hoặc khi thị trường có những biến động lớn, chủ tịch ALCO có thể triệu tập các phiên họp đột xuất để có quyết định kịp thời. Hay với NHTM CP An Bình, trong bản kế hoạch kinh doanh năm 2008, cũng đã quy định rõ trách nhiệm của ALCO trong việc quản lý rủi ro lãi suất của ngân hàng: “ALCO phải chịu trách nhiệm định kỳ hàng quý lập chính sách, kế hoạch điều hành lãi suất nội bộ, điều chỉnh cấu trúc rủi ro lãi suất bằng cách thay đổi các chiến lược đầu tư, cho vay, huy động vốn và định giá khoản vay cùng với việc quản lý kỳ đáo hạn và định giá lại các danh mục này để đạt được danh mục rủi ro mong muốn. ALCO bắt đầu lập phương án xây dựng khối nguồn vốn để từng bước triển khai các nghiệp vụ phái sinh để điều chỉnh danh mục rủi ro của ngân hàng”.
Thứ hai, một số NHTM đang xây dựng kế hoạch phát triển CCPS tại ngân hàng mình, một mặt như một công cụ phòng chống rủi ro cho ngân hàng, mặt khác để góp phần thực hiện mục tiêu đa dạng hoá sản phẩm dịch vụ, nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng. Các NHTM VN, đặc biệt là 5 NHTM Nhà nước, hiện đang có mạng lưới chi nhánh rộng khắp cả nước, có một nền tảng khách hàng vững chắc và sự am hiểu khách hàng cũng như phong tục tập quán kinh doanh hơn những ngân hàng nước ngoài. Thị trường các CCPS trong nước còn bỏ ngỏ, các NHTM VN có thể tranh thủ khai thác trước khi các ngân hàng nước ngoài chiếm thị phần. Hiện nay, do chưa chịu sự ràng buộc hoặc quy định chặt chẽ từ các văn bản quy phạm pháp luật cho lĩnh vực này, các NHTM VN có thể linh hoạt trong việc thiết kế và giới thiệu sản phẩm phù hợp với nhu cầu của khách hàng, để thu hút khách hàng và mở rộng thị phần các sản phẩm phái sinh của mình.
Thứ ba, việc tiến hành hiện đại hoá công nghệ tại một số ngân hàng đã tạo cơ sở bước đầu cho quá trình xây dựng hạ tầng vật chất kỹ thuật đáp ứng các yêu cầu về thanh toán, giao dịch,…khi thực hiện các nghiệp vụ phái sinh. Ví dụ như tại BIDV, ngân hàng này đã đầu tư nhiều phần mềm tiên tiến, phục vụ cho việc tham gia vào thị trường phái sinh quốc tế như Reuters Extra 3000, Reuters Dealing, Reuters Money 2000, Monitor, Moneyline Telerate,… Đây là những điều kiện tốt để BIDV làm quen với thông lệ kinh doanh trên thế giới và tiếp tục phát triển các hoạt động phái sinh trong thời gian tới.
II/ Các giải pháp nhằm phát triển hoạt động phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh tại các NHTM VN Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Như đã phân tích ở trên, việc sử dụng các CCPS một mặt rất hiệu quả trong việc phòng ngừa rủi ro lãi suất, nhưng cũng có thể mang lại rủi ro lãi suất cho chính ngân hàng khi lãi suất biến động lãi suất trên thị trường vận động ngược chiều với dự kiến của ngân hàng. Bởi vậy, khi sử dụng các CCPS, các ngân hàng cũng cần quan tâm xây dựng và thực hiện đồng bộ chiến lược, chính sách phòng ngừa rủi ro của mình để có những hành động phù hợp.
1. Giải pháp vĩ mô
- Hoàn thiện và phát triển thị trường tài chính, tiền tệ theo chiều sâu
Để các ngân hàng hoạt động một cách linh hoạt, đặc biệt trong việc sử dụng các công cụ tài chính phái sinh để phòng ngừa rủi ro lãi suất thì thị trường tài chính tiền tệ ở VN cần phải dần hoàn thiện và phát triển hơn. Điều này giúp ngân hàng thực hiện các nhiệm vụ một cách linh hoạt và kịp thời hơn trong việc điều tiết vốn và có cấu lại tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển những thị trường mới có tổ chức như thị trường giao dịch tương lai,… giúp các ngân hàng hoàn thiện và phát triển các nghiệp vụ phái sinh, đa dạng hoá danh mục kinh doanh của mình. Từ đó có thể linh hoạt hơn và hoàn thiện hơn những biện pháp phòng ngừa rủi ro nói chung và rủi ro lãi suất nói riêng.
Để hoàn thiện và phát triển thị trường tài chính tiền tệ theo chiều sâu, trước tiên Nhà nước cần phải tạo điều kiện để phát triển thị trường chứng khoán, thị trường trái phiếu bằng việc thực hiện các biện pháp:
Gia tăng quy mô thị trường chứng khoán bằng việc đẩy mạnh chương trình cổ phần hoá và phát hành chứng khoán ra công chúng, thu hút các tổ chức niêm yết tiềm năng bằng những ưu đãi về thuế, phát triển thị trường trái phiếu. Tạo điều kiện khuyến khích các doanh nghiệp ra niêm yết và phát hành chứng khoán để huy động vốn cho kinh doanh.
Chính phủ phát hành nhiều loại trái phiếu trên thị trường với nhiều kỳ hạn phong phú, đa dạng, phù hợp với nhu cầu và mục tiêu của các nhà đầu tư nói chung và các NHTM nói riêng trong phòng ngừa rủi ro lãi suất. Trên thị trường trái phiếu, các trái phiếu do chính phủ phát hành chiếm một vị trí rất quan trọng. Các chủ thể khác nhau tham gia thị trường như: các NHTM, ngân hàng đầu tư, người quản lý tài sản và cả các doanh nghiệp,… đều có nhu cầu về trái phiếu chính phủ cho mục đích phòng ngừa rủi ro lãi suất khi họ ở trong tình trạng không cân xứng về kỳ hạn của tài sản nợ và tài sản có. Sở dĩ chứng khoán chính phủ được sử dụng nhiều trong việc phòng ngừa rủi ro lãi suất là do những chứng khoán này có tính thanh khoản rất cao trên thị trường.
- Hoàn thiện môi trường pháp lý Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Để tạo môi trường pháp lý cần thiết cho việc thực hiện các nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM, Nhà nước cần sớm ban hành và hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động kinh doanh và phát triển các nghiệp vụ ngân hàng. Các văn bản pháp luật được ban hành phải đảm bảo tạo ra sự cộng tác đồng bộ của các cơ quan quản lý, giám sát tiền tệ – ngân hàng, đồng thời hạn chế thấp nhất sự chồng chéo, thiếu nhất quán trong hoạt động quản lý.
Về phía NHNN VN, cần tiếp tục nghiên cứu xây dựng và hoàn thiện các quy chế có liên quan đến thực hiện nghiệp vụ phái sinh tại các NHTM.
- Xây dựng quy chế văn bản hướng dẫn thống nhất về nghiệp vụ phái sinh cho các NHTM
NHNN nên nghiên cứu xây dựng cơ sở pháp lý cho các công cụ phái sinh khác như giao dịch kỳ hạn, quyền chọn,…về lãi suất, bên cạnh quy chế về giao dịch hoán đổi lãi suất như hiện nay, tạo điều kiện để các NHTM cung cấp các phương tiện phòng ngừa rủi ro lãi suất cho các khách hàng của ngân hàng cũng như cho chính bản thân ngân hàng. NHNN cũng nên ban hành những văn bản hướng dẫn thực hiện các nghiệp vụ này đối với các NHTM song song với việc ban hành khuôn khổ pháp luật cụ thể cho hoạt động phái sinh của ngân hàng, như:
Quy định về giới hạn và giá mua nhằm khống chế các nhà đầu tư đưa ra những mức giá quá cao hay quá thấp làm cho thị trường bị xáo trộn hay bị bóp méo.
Yêu cầu về vốn và thế chấp trong giao dịch công cụ tài chính phái sinh: Khi một công ty có những khó khăn về mặt tài chính hoặc thậm chí đang còn hoạt động rất tốt thì vẫn phải quy định về những khoản thế chấp hay các mức duy trì đạt cọc cao để chắc chắn công ty đó sẽ tuân thủ hợp đồng mỗi khi có những biến động cao trong giá hoặc lãi suất. Trong điều kiện thị trường VN, mức tài khoản ký quỹ và mức duy trì có thể vào khoảng 15 – 20% giá trị hợp đồng (so với mức bình quân 5% trên thị trường thế giới). Đối với các nhà môi giới hợp đồng phái sinh, yêu cầu tiên quyết là phải có đủ vốn cho dù họ chỉ là những ngân hàng hoặc các công ty không trực tiếp tham gia vào các giao dịch phái sinh. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Yêu cầu bắt buộc về tái phòng ngừa rủi ro trên các thị trường quốc tế: Yêu cầu này nhằm khống chế các NHTM trong nước không được gánh chịu rủi ro từ người mua các hợp đồng quyền chọn hoặc kỳ hạn. Quy định này được áp dụng trong hầu hết các nước phát triển. Ngoài ra, VN cũng cần xem xét và khẩn trương tham gia vào các thoả thuận giao dịch hoán đổi theo quy định quốc tế thì mới có đủ điều kiện để tham gia ký các hợp đồng tái bảo hiểm cho các giao dịch phái sinh.
Mở cửa thị trường tự do cho tất cả các định chế triển khai các hợp đồng phái sinh, đồng thời thiết lập khung quản lý chung cho các định chế này, tránh tình trạng bất bình đẳng hiện nay là chính phủ chỉ cho phép một số ngân hàng làm thí điểm.
Yêu cầu về đăng ký và lập các Báo cáo tài chính: Đây là một chuẩn mực bắt buộc nhằm làm tăng tính minh bạch cho tất cả thành viên tham gia thị trường.
Nâng cao tính thanh khoản của các sản phẩm phái sinh: Hiện nay, các CCPS chưa có thị trường giao dịch chính thức trong nước. Các hợp đồng kỳ hạn và tương lai phải giao dịch trên sàn giao dịch nước ngoài, còn lại là giao dịch qua quầy, nên có thể ảnh hưởng đến tính thanh khoản và mức độ rủi ro tín dụng. Do vậy, cần phải nâng cao tính hợp pháp, tính thanh khoản, khả năng thích ứng với các loại rủi ro của các CCPS… thông qua hoàn thiện đặc trưng kỹ thuật của các CCPS, đáp ứng nhu cầu và mức độ phát triển của thị trường tài chính. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
- Xây dựng chính sách lãi suất phù hợp với sự vận động của nền kinh tế thị trường.
Như ở những phần trên đã đề cập, muốn thị trường phái sinh lãi suất phát triển, tự do hoá lãi suất là một trong những điều kiện quan trọng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường tài chính VN, NHNN cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng để đưa ra được một chính sách lãi suất sao cho vừa đảm bảo được tính cạnh tranh trên thị trường, vừa giám sát được hoạt động của các TCTD, tránh để xảy ra một cuộc “chạy đua cạnh tranh lãi suất” gây nguy hiểm cho nền kinh tế.
- Hoàn thiện quy chế về tỷ lệ bảo đảm an toàn trong hoạt động của TCTD
NHNN cần hình thành căn cứ xác định tỷ lệ quy đổi rủi ro cho các hợp đồng phái sinh. Theo quy định của BIS, mức rủi ro của một danh mục các hợp đồng phái sinh đối với ngân hàng bao gồm hai phần: rủi ro hiện tại (current exposure) và rủi ro tiềm năng (potential exposure). Rủi ro hiện tại được xác định căn cứ vào các luồng thanh toán của các bên đối tác. Rủi ro tiền năng của cá hợp đồng phái sinh có tính đến xác suất mất khả năng thanh toán của các đối tác trong tương lai khi dự báo sự biến động của thị trường (biến động lãi suất và tỷ giá). Điều này lại phụ thuộc vào thời hạn và thời hạn còn lại của các hợp đồng phái sinh. Việc xác định mức rủi ro của danh mục các giao dịch phái sinh của ngân hàng là căn cứ để hình thành tỷ lệ quy đổi rủi ro đối với các giao dịch này cũng như tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro cho phù hợp. Xu hướng sử dụng các nghiệp vụ phái sinh nhằm phòng ngừa rủi ro về giá, lãi suất và tỷ giá sẽ ngày càng phổ biến trong hoạt động của các ngân hàng hiện đại.
- Hoàn thiện quy chế về chế độ kế toán cũng như việc hạch toán đánh giá
Trong chế độ kế toán cần quy định rõ nguyên tắc hạch toán các giao dịch phái sinh, hướng dẫn cụ thể về giá hạch toán, cách định giá, tính toán thu nhập, chi phí,… phù hợp với quy ước quốc tế nhằm giúp các NHTM thực hiện tốt việc theo dõi quản lý nghiệp vụ phái sinh trong quá trình thực hiện. Mặt khác, NHNN cũng cần tiếp tục hoàn thiện Hệ thống tài khoản kế toán của các TCTD đối với các nghiệp vụ tài chính phái sinh. Hiện tại theo Quyết định 479/2004/QĐ-NHNN của Thống đốc NHNN ban hàng ngày 29/04/2004 mới chỉ quy định các tài khoản và hướng dẫn hạch toán đối với các nghiệp vụ phái sinh về tiền tệ như: hoán đổi tiền tệ, kỳ hạn tiền tệ,… nhưng chưa có quy định đối với các nghiệp vụ phái sinh khác như phái sinh lãi suất, phái sinh chứng khoán. Trong trường hợp giao dịch hoán đổi lãi suất, mặc dù Quyết định 62/2006/QĐ-NHNN được ban hành gần 1 năm nay, nhưng chưa hề có văn bản hướng dẫn nào liên quan đến cơ chế hạch toán kế toán. Vì vậy để tạo điều kiện cho các NHTM sử dụng các công cụ tài chính phái sinh trong phòng ngừa rủi ro lãi suất về phía NHNN cũng nên sớm hoàn thiện các quy định đối với những nghiệp vụ này. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
- Hoàn thiện quy chế thanh tra, giám sát
NHNN cần hoàn thiện quy chế thanh tra, giám sát hoạt động các TCTD, bổ sung nội dung giám sát các hoạt động ngoại bảng, trong đó cần nêu rõ mục đích, thủ tục và nội dung giám sát cụ thể. Trên cơ sở đó, thanh tra NHNN cần nghiên cứu xây dựng sổ tay thanh tra các hoạt động kinh doanh của TCTD bao gồm cả các nghiệp vụ phái sinh, xây dựng các bảng câu hỏi kiểm soát nội bộ đối với từng nghiệp vụ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ thanh tra trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Thanh tra NHNN cũng cần phải quy định các mẫu biểu báo cáo cần thiết về nghiệp vụ phái sinh mà các NHTM phải thực hiện theo định kỳ.
- Hiện đại hoá hạ tầng thanh toán liên ngân hàng
Vì các công nghệ thanh toán và dịch vụ ngân hàng, trong đó có các nghiệp vụ phái sinh dựa rất nhiều vào hạ tầng viễn thông và công nghệ thông tin. Do vậy, muốn phát triển một hệ thống ngân hàng hiện đại phải đầu tư để có một hạ tầng viễn thông tốt và chi phí thấp. Theo số liệu thống kê của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF – International Monetary Fund) thì cước phí viễn thông của VN hiện nay cao nhất khu vực Đông Nam Á. Mức cước phí viễn thông của VN cao gấp 2 lần so với Trung Quốc và 3 lần so với Singapore. Mức chi phí cao như vậy không chỉ ảnh hưởng đến tính cạnh tranh của sản phẩm hàng hoá VN trong khu vực và trên thế giới mà còn gây bất lợi cho hoạtn động của rất nhiều các tổ chức khác, trong đó có các NHTM trong tiến trình hội nhập kinh tế. Chính vì vậy, Nhà nước cần có những chính sách cụ thể nhằm giảm thấp chi phí viễn thông, tạo điều kiện để các NHTM hiện đại hoá công nghệ thanh toán liên ngân hàng. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng nên có chính sách khuyến khích và hỗ trợ các NHTM trong quá trình hiện đại hoá công nghệ như: cho phép các NHTM được hưởng chính sách ưu đãi đầu tư trong nước trong đầu tư hiện đại hoá kỹ thuật công nghệ để phát triển các dịch vụ quan trọng và thiết yếu, tăng vốn điều lệ cho các NHTM.
- Thành lập Sở giao dịch cho các hợp đồng phái sinh
NHNN nên phối hợp với các cơ quan chức năng liên quan, lên kế hoạch phương án thành lập Sở giao dịch cho các hợp đồng phái sinh trên thị trường Việt Nam trong thời gian tới. Đối với các CCPS được giao dịch tại thị trường phi tập trung thì không nhất thiết phải có Sở giao dịch mà chỉ cần đáp ứng được các phương tiện giao dịch phù hợp với các phương thức giao dịch. Nhưng đối với các CCPS phải giao dịch trên thị trường tập trung, thì sự hình thành Sở giao dịch chính là điều kiện cần tiên quyết ban đầu cho sự phát triển của thị trường này. Mặc dù thị trường phái sinh ở Việt Nam còn ở giai đoạn sơ khai, nhưng tầm quan trọng của thị trường giao dịch tập trung cũng không nên xem nhẹ, nhất là trong giai đoạn đầu, bởi thị trường này sẽ cung cấp cho những người tham gia sự minh bạch, giá cả hợp lý và hiệu quả cao.
2. Giải pháp vi mô Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
- Các ngân hàng cần có nhận thức rõ ràng về sự cần thiết của việc sử dụng CCPS để phòng ngừa rủi ro lãi suất
Tại VN hiện nay, các nghiệp vụ phái sinh còn hết sức mới mẻ ngay cả đối với các cán bộ và nhân viên ngân hàng. Nghiệp vụ này tương đối khó về mặt kỹ thuật nhưng thực sự có ý nghĩa rất lớn đối với các ngân hàng trong quá trình quản lý rủi ro trong kinh doanh ngân hàng. Để có thể hình thành và phát triển các nghiệp vụ phái sinh, trước hết đòi hỏi các cấp lãnh đạo tại các NHTM VN cần có nhận thức và quan điểm đúng đẵn về việc triển khai nghiệp vụ này trong thức tế. Ngân hàng cần có sự quan tâm và đầu tư đến việc phòng ngừa rủi ro lãi suất trước những biến động của lãi suất trên thị trường cũng như hiểu được tính ưu việt của các CCPS trong việc phòng ngừa rủi ro, đặc biệt là đối với chính họ. Bên cạnh đó, các NHTM trong nước cũng cần phải tiến hành hợp tác với các ngân hàng nước ngoài, nhờ các ngân hàng này tư vấn cũng như tham khảo kinh nghiệm để phát triển dịch vụ phái sinh của mình. Theo xếp hạng của tạp chí Tài chính toàn cầu (Global Finance), số ra tháng 11/2007, có rất nhiều ngân hàng được đánh giá là những nhà cung cấp dịch vụ tài chính phái sinh tốt nhất của năm (xem bảng 9) hiện đã có chi nhánh hoặc văn phòng đại diện tại VN. Đây chính là một điều kiện thuận lợi cho các NHTM VN học hỏi và phát triển.
Bảng 7. Các nhà cung cấp dịch vụ phái sinh tốt nhất thế giới năm 2025
- Ký kết thoả thuận khung với các ngân hàng nước ngoài
Trong quá trình giao dịch mua bán các hợp đồng phái sinh giữa các ngân hàng thường nảy sinh rủi ro tín dụng, vì thế các ngân hàng thường cấp cho nhau những hạn mức giao dịch nhất định, nhằm đảm bảo khả năng thanh toán của các bên. Bên cạnh đó, các NHTM VN trước khi tham gia giao dịch với các ngân hàng nước ngoài, nên ký kết thoả thuận khung về giao dịch phái sinh, tuân theo mẫu của ISDA. Thoả thuận này sẽ giúp chuẩn hoá các hợp đồng phái sinh được ký kết sau đó, bởi nó quy định rõ ràng quyền lợi, trách nhiệm của các bên tham gia, các hình thức giao dịch, đồng tiền giao dịch, các ngân hàng đại lý, các quy định về thuế, và cách thức xử lý các sự cố tranh chấp, mẫu thuẫn phát sinh trong quá trình các bên thực hiện hợp đồng.
- Đào tạo nguồn nhân lực Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Trong bất kỳ tình huống nào, con người vẫn là yếu tố quan trọng nhất và tiến quyết nhất đối với các hoạt động kinh tế xã hội. Đứng trước sự phát triển như vũ bão của khoa học, công nghệ thông tin và sự cạnh tranh gay gắt giữa các tổ chức tài chính ngân hàng, phi ngân hàng, để tận dụng được cơ hội, nắm bắt tri thức mới của thời đại thì vấn đề có ý nghĩa quyết định chính là đội ngũ nhân lực của ngân hàng. Việc phát triển nguồn nhân lực của các NHTM có một tầm quan trọng đặc biệt vì đặc thù của hoạt động ngân hàng. Để sử dụng một cách có hiệu quả các CCPS trong việc phòng ngừa rủi ro tài các NHTM đòi hỏi các ngân hàng phải thực sự quan tâm đến công tác tuyển dụng và đạo tạo đội ngũ nhân viên có trình độ chuyên môn tốt, am hiểu những kiến thức về kinh tế, tài chính, pháp lý, đặc biệt là kỹ thuật định giá và giao dịch các CCPS.
Thực chất, tại nhiều NHTM VN lớn hiện nay, đội ngũ những người giao dịch (dealer) được đào tạo rất bài bản và chuyên nghiệp tại các cơ sở giáo dục hàng đầu cả trong và ngoài nước. Họ chính là những viên gạch nền móng để phát triển các dịch vụ phái sinh tại các ngân hàng này. Tuy nhiên, bên cạnh đó, để bổ sung nguồn lực cho đội ngũ này, ngân hàng vẫn cần tổ chức các chương trình đào tạo nhằm trang bị những kiến thức chuyên môn, kỹ thuật về các nghiệp vụ phái sinh cho nhân viên, mời những chuyên gia trong và ngoài nước giỏi về nghiệp vụ này tham gia giảng dạy. Ngân hàng nên tập trung vào đào tạo nghề hơn là đào tạo dàn trải, không mang lại nhiều hiệu quả. Nếu có điều kiện có thể cử một số nhân viên có khả năng đi nghiên cứu tại nước ngoài để có điều kiện không chỉ học hỏi về lý thuyết mà cả thực tiễn thực hiện các nghiệp vụ phái sinh này tại các ngân hàng. Sau nữa, các ngân hàng cần có chính sách tuyển dụng đúng đắn nhằm thu hút những sinh viên giỏi về làm việc.
- Hoàn thiện cơ cấu tổ chức trong vấn đề quản lý rủi ro lãi suất và phát triển các CCPS
Để các nghiệp vụ phái sinh lãi suất được thực hiện phù hợp với thông lệ quốc tế, các NHTM VN cần thành lập một bộ phận chịu trách nhiệm về rủi ro (lãi suất, tỷ giá,…), ngoài ra, các bộ phận chức năng khác cũng cần được thiết kế để phù hợp với mô hình quản lý rủi ro hiện đại. Các NHTM cũng cần phải thành lập Hội đồng quản lý tài sản nợ – có (ALCO – Assets and Liabilities Committee), có trách nhiệm thường xuyên báo cáo với ban điều hành tình trạng rủi ro lãi suất của ngân hàng để quyết định phương thức quản lý. ALCO phải nắm bắt rõ được mức độ rủi ro lãi suất mà ngân hàng đang gánh chịu có phù hợp với đặc thù cấu trúc của ngân hàng không, phải cụ thể hoá các hạn mức, kế hoạch cân đối thanh khoản, cân đối lãi suất, cân đối kỳ hạn, đảm bảo cân đối giữa nguồn vốn và sử dụng vốn hiệu quả, đảm bảo danh mục tài sản của ngân hàng đạt được danh mục rủi ro theo mục tiêu đã đề ra. Đối với những NHTM đã thành lập ALCO, cần có kế hoạch hỗ trợ ALCO trong việc cung cấp các thông tin, báo cáo có liên quan đến tình hình huy động, cho vay cũng như sự biến động trong danh mục tài sản của ngân hàng,… để giúp hội đồng này thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ quản lý rủi ro lãi suất của mình.
- Đẩy mạnh việc tuyên truyền, marketing về sản phẩm tới khách hàng
Để hình thành và phát triển các nghiệp vụ phái sinh, thì điều cần thiết là các doanh nghiệp vừa là khách hàng, vừa là đối tác của các ngân hàng phải được trang bị kiến thức nhất định về thị trường các CCPS, định giá các CCPS, sử dụng các công cụ đó để phòng ngừa rủi ro nói chung và rủi ro lãi suất nói riêng. Vì vậy, các NHTM cần phải tuyên truyền, hướng dẫn và tư vấn cho các doanh nghiệp về vai trò và tầm quan trọng của các nghiệp vụ này, cũng như các vấn đề kỹ thuật có liên quan. Trên thực tế, nhiều NHTM trên thế giới đã giới thiệu về các sản phẩm phái sinh trên các trang web của ngân hàng nhằm nâng cao khả năng tiếp cận của khách hàng đối với các sản phẩm này. Trong điều kiện của VN, do những hạn chế nhất định về công nghệ nên ngoài phương pháp giới thiệu sản phẩm trên mạng, cách ngân hàng có thể sử dụng các hình thức khác như xây dựng cẩm nang, tờ rơi, tổ chức hội thảo, hội nghị khách hàng,… nhằm giới thiệu về những sản phẩm mới này. Bên cạnh đó, trung tâm đào tạo của các ngân hàng cũng có thể mở những lớp tập huấn ngắn ngày cho các khách hàng để họ hiểu được những kiến thức cơ bản nhất về CCPS. Như cách đây 2 năm, ngân hàng HSBC đã thị tổ chức một hội thảo hướng dẫn các công cụ phòng chống rủi ro cho các doanh nghiệp phía Bắc. Trong số đó, có khoảng 20 doanh nghiệp là những công ty quốc doanh lớn trong ngành xi măng, hàng không, điện lực… Đây là những doanh nghiệp thường xuyên có các dự án tính bằng vài trăm triệu USD và chỉ với những biến động, dù nhỏ, của thị trường tiền tệ như việc tăng lãi suất lên một vài điểm phần trăm, họ sẽ phải chịu những tổn thất không nhỏ về vốn. Như vậy việc marketing sản phẩm tới các doanh nghiệp là rất cần thiết để giúp họ “quen” với việc sử dụng các CCPS trong phòng ngừa rủi ro, xoá bỏ dần nếp suy nghĩ cũ và còn thiếu mạnh dạn của đa phần các doanh nghiệp VN hiện nay.
- Hiện đại hoá công nghệ ngân hàng Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Trong hoạt động kinh doanh ngân hàng, công nghệ ảnh hưởng quyết định tới việc phát triển sản phẩm, chất lượng sản phẩm và phương thức phân phối sản phẩm cũng như khả năng quản lý hoạt động kinh donah ngân hàng. Đặc biệt trong quá trình thực hiện các nghiệp vụ phái sinh, công nghệ có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả tính toán và quá trình thanh toán, cũng như quá trình kiểm soát rủi ro. Chính vì vậy, để hình thành và phát triển nghiệp vụ này, đòi hỏi các NHTM cần có những đầu tư nhất định về vốn và nhân lực để hiện đại hoá công nghệ.
Trong lĩnh vực kinh doanh ngân hàng, quá trình tin học hoá đang được nhanh chóng triển khai, các hoạt động ngân hàng được nối mạng với nhau, cung cấp dịch vụ 24/24 giờ, đồng thời nâng cao được hiệu quả phục vụ khách hàng và quản lý vốn. Tuy nhiên, cho đến nay, so với các nước trong khu vực thi công nghệ của các NHTM VN vẫn còn nhiều tồn tại yếu kém. Các NHTM chưa đủ trình độ thiết kế tổng thể, còn nhiều hệ thống ứng dụng tự phát triển và mang tính tạm thời để phục vụ yêu cầu kinh doanh trước mắt, đặc biệt là các NHTM CP. Do đó, việc kiểm soát gặp nhiều khó khăn, hệ thống cơ sở dữ liệu chồng chéo và hệ thống có nhiều rủi ro. Đặc biệt là không có nền tảng để phát triển hoặc mở rộng các ứng dụng mới. Công nghệ lác hậu không những hạn chế khả năng cung ứng các dịch vụ mới của các NHTM VN mà còn làm giảm đi hiệu quả của các nhà lãnh đạo ngân hàng. Chính vì vậy, hiện đại hoá công nghệ ngân hàng là mục tiêu hết sức cấp thiết đối với các NHTM VN trong thời gian tới.
Riêng với nghiệp vụ hoán đổi lãi suất, một trong những nghiệp vụ phái sinh được thực hiện tương đối nhiều so với những nghiệp vụ phái sinh khác tại VN, bên cạnh những yêu cầu về nhân lực, nghiệp vụ này đòi hỏi ngân hàng cũng như doanh nghiệp phải có một hệ thống thông tin dự báo lãi suất quốc tế nhanh, chính xác, cập nhật liên tục. Tại các NHTM VN hiện nay, việc triển khai và đẩy mạnh hoạt động này là tương đối thuận lợi khi nhiều ngân hàng đã trang bị hệ thống thông tin do Reuter và Bloomberg – hai hãng thông tin chuyên nghiệp hàng đầu về kinh tế tài chính của Anh và Mỹ – cung cấp. Do đó, nếu xây dựng được hệ thống công nghệ ngân hàng hiện đại, việc phát triển hoạt động phái sinh tại các NHTM VN không phải là không thể làm được.
- Tăng cường cơ chế kiểm soát nội bộ
Môi trường cạnh tranh cao cộng với tốc độ cải tiến công nghệ đặt ra những vấn đề về các hệ thống kiểm soát và các ngân hàng không nên tham gia vào các giao dịch hiện đại trước khi thiết lập được các giới hạn về hệ thông kiểm soát phù hợp. Mặc dù khả năng ra quyết định nhanh chóng là một nhân tố chủ chốt quyết định sự thành công trong kinh doanh nhưng để đảm bảo an toàn, các ngân hàng cần xem xét lại cấu trúc đánh giá rủi ro và hệ thống kế toán cũng như cơ chế quản lý của mình nhằm đảm bảo các quyết định được đưa ra trên cơ sở có đầy đủ thông tin về rủi ro.
III/ Một số kiến nghị Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Hiện tại, ngành ngân hàng đang có vai trò tiên phong trong việc ứng dụng các CCPS. Tuy nhiên, để có thể thực hiện tốt các giải pháp đã đưa ra ở trên từ đó xây dựng một thị trường tài chính phái sinh phát triển, cần có sự phối hợp của nhiều bộ ngành liên quan, trong đó vai trò dẫn đầu là của NHNN VN. Từ quan điểm đó, khoá luận xin đề xuất một số kiến nghị sau:
Đối với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, trong tương lai, trên cơ sở kinh nghiệm thực tiễn và yêu cầu của thị trường, Nhà nước cần xem xét đề xuất ban hành Luật giao dịch công cụ tài chính phái sinh, điều chỉnh thống nhất về tổ chức, hoạt động của thị trường tài chính phái sinh và hoạt động kinh doanh các sản phẩm tài chính phái sinh như thông lệ ở nhiều quốc gia trên thế giới và trong khu vực. Ví dụ như: theo kinh nghiệm của một số nước, các hoạt động phái sinh có thể chia làm hai loại để quản lý và kiểm soát, một là những giao dịch phái sinh của các tổ chức tài chính thực hiện với mục đích lợi nhuận hoặc dự phòng rủi ro, tổ chức tài chính được xem là người dùng cuối cùng các CCPS (end-user); hai là những dịch vụ phái sinh cho khách hàng, lúc này các tổ chức tài chính lại được xem là nhà kinh doanh dịch vụ phái sinh, họ phải cung cấp các bảng yết giá CCPS, phí dịch vụ cho khách hàng, và họ đóng vai trò là những người tạo thị trường.
NHNN cũng nên là đầu mối đề xuất với Chính phủ về việc giao các Bộ ngành liên quan có công tác chuẩn bị lâu dài cho sự phát triển của thị trường sau này như thành lập các Sở giao dịch phái sinh, Trung tâm thanh toán bù trừ phục vụ các giao dịch phái sinh, cũng như Quy định về thành viên tham gia Sở giao dịch,…
Đối với việc tham gia Sở giao dịch, cần phải có quy định rõ ràng về điều kiện đối với các thành viên muốn tham gia như:
- Phải có quy trình và chính sách hoàn thiện, phù hợp cho quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ các hoạt động phái sinh;
- Phải có hệ thống xử lý các giao dịch phái sinh hợp lý, tự động kết nối đến các bộ phận giao dịch (front-offices), bộ phận trung kiểm (middle-offices) và hậu kiểm (back-offices); Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
- Phải có hệ thống quản lý rủi ro theo thời gian thực;
- Cán bộ chịu trách nhiệm quản lý các hoạt động phái sinh phải có trên 5 năm kinh nghiệm liên quan trực tiếp đến các hoạt động phái sinh và quản trị rủi ro và có lý lịch trong sạch (chưa từng vi phạm đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động ngân hàng);
- Phải có ít nhất: (a) hai giao dịch viên chuyên nghiệp có ít nhất 2 năm kinh nghiệm liên quan đến các giao dịch phái sinh hoặc giao dịch có liên quan và được đào tạo chuyên nghiệp về các kỹ năng kinh doanh dịch vụ phái sinh, (b) một người chịu trách nhiệm nghiên cứu và phát triển mô hình rủi ro hoặc đánh giá rủi ro liên quan đến hoạt động tài chính phái sinh, (c) một người chịu trách nhiệm nghiên cứu và phát triển mô hình rủi ro hoặc đánh giá rủi ro liên quan đến hoạt động phái sinh. Tất cả các nhân sự nói trên phải làm việc chuyên trách và không kiêm nhiệm công việc khác;
- Có trụ sở kinh doanh và các phương tiện phù hợp cho hoạt động phái sinh;
- Đối với chi nhánh ngân hàng nước ngoài muốn tham gia, thì quốc gia chính hoặc khu vực của ngân hàng đó phải có khung pháp lý quy định và giám sát hoạt động phái sinh và cơ quan giám sát ở quốc gia chính phải có đủ năng lực giám sát hoạt động này.
Hiện nay, chúng ta đã có dự thảo số 6 về Nghị định Quy định chi tiết Luật Thương mại về hoạt động mua bán hàng hoá qua Sở giao dịch hàng hoá, điều kiện thành lập, quyền hạn, trách nhiệm của Sở giao dịch hàng hoá và việc phê chuẩn điều lệ của Sở giao dịch hàng hoá. Đây chính là bước khởi đầu cho việc thành lập và phát triển các Sở giao dịch cho các hợp đồng phái sinh có tài sản cơ sở là hàng hoá, và tiến tới là thành lập Sở giao dịch cho các loại hợp đồng phái sinh khác có tài sản cơ sở là các tài sản tài chính như lãi suất, trái phiếu, cổ phiếu, ngoại tê,… sau này.
NHNN nên đứng ra làm đầu mối chuyển tải những kinh nghiệm, kiến thức cũng như những quy định, thông lệ kinh doanh của thế giới về các công cụ tài chính phái sinh cho các NHTM trong nước, thông qua các khoá học, hội thảo,…giúp các NHTM và các doanh nghiệp có nhận thức đúng đắn về việc phòng ngừa rủi ro, đồng thời am hiểu vững vàng về các CCPS.
NHNN cần có chính sách hỗ trợ nhằm đẩy nhanh quá trình hiện đại hoá ở các NHTM. Hiện đại hoá công nghệ ngân hàng là một trong những giải pháp được đề ra để tạo thuận lợi cho việc khai thác và ứng dụng các CCPS. Hiện nay, NHNN đang làm chủ đầu tư dự án hiện đại hoá ngân hàng và hệ thống thanh toán giai đoạn 2 với giá trị 112 triệu USD. Mục tiêu tổng quát của dự án là thiết lập được các hệ thống và quy trình nghiệp vụ ngân hàng theo tiêu chuẩn quốc tế hiện đại với công nghệ tiên tiến, đáp ứng nhu cầu hiện tại và tương lai, góp phần giảm chi phí, cải thiện hiệu suất và tăng khả năng sinh lời của ngân hàng. Với vai trò là chủ đầu tư của dự án, NHNN nên tích cực hỗ trợ đẩy nhanh tiến độ các tiểu dự án tại các NHTM.
NHNN cũng cần có một số điều chỉnh để giảm các biện pháp quản lý mang tính hành chính để đảm bảo cho sự phát triển khách quan của thị trường, đặc biệt là trong việc quản lý và điều hành tỷ giá và lãi suất, tạo điều kiện cho các NHTM kinh doanh theo cơ chế thị trường và quen dần với việc sử dụng các công cụ phòng chống rủi ro để đảm bảo cho hoạt động kinh doanh của mình.
KẾT LUẬN Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
Phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các CCPS là một nghiệp vụ tương đối mới mẻ tại các NHTM VN. Tuy nhiên, việc đầu tư thời gian, công sức và tiền bạc để nghiên cứu và hoàn thiện nghiệp vụ này tại các NHTM lại có ý nghĩa rất quan trọng. Nó giúp nâng cao tính hiệu quả trong quá trình ứng dụng các CCPS, đảm bảo an toàn và hạn chế rủi ro lãi suất cũng như cải thiện cung cấp chất lượng dịch vụ cho khách hàng. Điều này lại càng có ý nghĩa hơn khi thị trường tài chính được mở cửa và tự do hoá hoàn toàn, các lĩnh vực nhạy cảm như ngân hàng sẽ phải đương đầu với nhiều rủi ro cũng như áp lực cạnh tranh gay gắt từ các ngân hàng nước ngoài có nguồn vốn khổng lồ và bề dày kinh nghiệm.
- Sau quá trình nghiên cứu cả về lý luận và khảo nghiệm thực tiễn, khoá luận đã hoàn thành các nhiệm vụ sau:
Thứ nhất, hệ thống hoá một số vấn đề lý luận cơ bản về rủi ro lãi suất và việc phòng ngừa rủi ro lãi suất qua các CCPS. Tìm hiểu kinh nghiệm ứng dụng công cụ tài chính phái sinh tại một số quốc gia và rút ra bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam.
Thứ hai, phân tích thực trạng quản lý rủi ro lãi suất, và việc ứng dụng các CCPS để phòng ngừa rủi ro lãi suất của các ngân hàng, chỉ ra những hạn chế và nguyên nhân vì sao việc sử dụng các công cụ này trong phòng ngừa rủi ro lãi suất lại chưa phát triển tại các NHTM VN. Theo đó, một hạn chế rõ nét nhất chính là số lượng và giá trị các hợp đồng phái sinh lãi suất còn rất thấp mà nguyên nhân lớn nhất là do sự phát triển của thị trường tài chính – tiền tệ trong nước, điều kiện cần cho sự phát triển của thị trường phái sinh, còn ở mức thấp. Bên cạnh đó, những điều kiện đủ như: hành lang pháp lý đồng bộ và hoàn thiện, sự am hiểu của ngân hàng và doanh nghiệp, điều kiện cơ sở hạ tầng kỹ thuật đầy đủ,…còn thiếu cũng là nguyên nhân dẫn khiến công tác phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các CCPS chưa phát triển.
Thứ ba, đề xuất một giải pháp nhằm tăng cường việc ứng dụng các CCPS nói chung và đặc biệt là trong việc phòng ngừa rủi ro lãi suất tại các NHTM VN.
Bên cạnh những vấn đề đã giải quyết được, khoá luận vẫn còn một số hạn chế, mà hạn chế lớn nhất chính là việc đánh giá thực trạng về công tác phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các CCPS ở các NHTM VN. Khoá luận chưa chỉ ra được, so với các NHTM chưa sử dụng CCPS để phòng ngừa rủi ro lãi suất trong hoạt động kinh doanh của mình, thì các ngân hàng đã sử dụng CCPS có lợi ích gì hơn về việc hạn chế rủi ro, về lợi nhuận, hay về thị phần, khách hàng. Ngoài ra, các NHTM sử dụng CCPS phải đối mặt với những rủi ro gì trong điều kiện ứng dụng cụ thể. Nguyên nhân là do những khó khăn trong việc tiếp cận và tìm hiểu về những thông tin này từ các NHTM VN. Hy vọng rằng, trong thời gian tới, khi có điều kiện nghiên cứu, tìm hiểu kỹ hơn về phòng ngừa rủi ro lãi suất qua các CCPS trong kinh doanh ngân hàng, cũng như những kinh nghiệm thực tế về vấn đề này, em sẽ có thể phát triển và hoàn thiện khoá luận của mình. Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh.
XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:
===>>> Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh


Pingback: Khóa luận: Thực trạng phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh