Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh trong kinh doanh ngân hàng này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.
LỜI MỞ ĐẦU
Lãi suất là một biến số quan trọng được theo dõi chặt chẽ trong nền kinh tế, nó trực tiếp tác động đến các lợi ích vật chất trong xã hội và lợi ích của con người. Trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung, vai trò của lãi suất đã bị xem nhẹ và còn được hiểu như sự phân chia cuối cùng của sản xuất và người sản xuất, hay người đầu tư về vốn và người cho vay. Trong nền kinh tế thị trường thị vai trò của lãi suất đã có sự thay đổi. Lãi suất trong nền kinh tế thị trường là giá cả để vay mượn tiền có liên quan đến việc tạo ra tín dụng – được xác định trong các thị trường trao đổi tài chính.
Đối với nền kinh tế Việt Nam, từ khi chuyển mình từ nền kinh tế tập trung sang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, lãi suất đã trở thành công cụ quản lý vĩ mô của Nhà nước. Lãi suất góp phần kiềm chế lạm phát cũng như kích thích tăng trưởng và phát triển kinh tế trong công cuộc đổi mới của đất nước ta.
Năm 2007 đánh dấu một sự kiện quan trọng của Việt Nam khi chúng ta trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Cùng với sự kiện này, quá trình hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới của nền kinh tế Việt Nam diễn ra ngày càng nhanh chóng và mạnh mẽ. Một mặt, nó mang lại cho các doanh nghiệp, các định chế tài chính trong nước rất nhiều cơ hội hợp tác phát triển, nhưng mặt khác, nó cũng làm gia tăng áp lực cạnh tranh, gia tăng rủi ro trong kinh doanh, đẩy các doanh nghiệp trong nước đến tình thế, hoặc là phải tích cực đổi mới để thích nghi với điều kiện mới, hoặc là mất chỗ đứng trên thị trường và đi đến phá sản.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế như vậy, một trong những rủi ro mà các doanh nghiệp, ngân hàng lo ngại nhất chính là rủi ro lãi suất. Bởi khi thị trường tài chính dần được tự do hoá thị sự can thiệp của Nhà nước đến thị trường này sẽ giảm đi rất nhiều, dẫn đến việc các doanh nghiệp phải tìm cách “tự cứu lấy mình” trước những biến động thường xuyên của lãi suất trên thị trường. Vậy trước thách thức rủi ro lãi suất ngày càng gia tăng, nhất là trong thời gian gần đây, khi lãi suất trên thị trường thay đổi “chóng mặt” do ảnh hưởng của thị trường tài chính thế giới và tình hình lạm phát trong nước, làm thế nào để các doanh nghiệp, các ngân hàng phòng ngừa rủi ro này?
Một giải pháp được đề cập đến là việc sử dụng các công cụ tài chính phái sinh để phòng ngừa rủi ro lãi suất. Các sản phẩm phái sinh nói chung và phái sinh lãi suất nói riêng đã xuất hiện từ rất lâu trên thế giới và ngày càng phát triển mạnh mẽ cả về mặt số lượng và chủng loại. Tuy nhiên ở Việt Nam, các công cụ phái sinh còn rất mới mẻ và chỉ được một số ít doanh nghiệp, ngân hàng quan tâm sử dụng. Các sản phẩm phái sinh lãi suất thông dụng như hợp đồng kỳ hạn lãi suất, hợp đồng tương lai lãi suất, hợp đồng quyền chọn lãi suất và hợp đồng hoán đổi lãi mới chỉ được một số ít các ngân hàng thương mại trong nước cung cấp, và đối tượng khách hàng cũng còn rất khiêm tốn. Hầu hết các ngân hàng đều chưa tận dụng được những lợi thế của các công cụ tài chính phái sinh để góp phần phòng ngừa rủi ro cho khách hàng và cho chính bản thân ngân hàng. Đây chính là một thị trường tiềm năng cho các ngân hàng thương mại Việt Nam nghiên cứu và khai thác trước khi các ngân hàng nước ngoài với bề dày kinh nghiệm tham gia vào thị trường này. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Với mục đích tìm hiểu thực trạng về thị trường phái sinh còn rất mới mẻ cũng như nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh tại các ngân hàng thương mại Việt Nam và từ đó, đưa ra một số giải pháp nhằm góp phần đẩy mạnh việc ứng dụng của các sản phẩm phái sinh để phòng ngừa rủi ro lãi suất tại các ngân hàng thương mại trong nước, góp phần cho sự phát triển và hoàn thiện của thị trường các công cụ tài chính phái sinh nói chung tại Việt Nam, em đã chọn đề tài “Phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh trong kinh doanh ngân hàng” làm đề tài cho Khoá luận tốt nghiệp của mình.
CHƯƠNG I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ RỦI RO LÃI SUẤT VÀ VIỆC PHÒNG NGỪA RỦI RO LÃI SUẤT THÔNG QUA CÁC CÔNG CỤ PHÁI SINH TRONG KINH DOANH NGÂN HÀNG
I/ Khái quát chung về hoạt động kinh doanh ngân hàng
1. Khái niệm về Ngân hàng thương mại
Theo giới sử học, những ngân hàng đầu tiên có thể là những đền thờ tôn giáo của thế giới cổ xưa, và có thể xuất hiện vào khoảng thiên niên kỷ thứ ba trước Công Nguyên. Những vật gửi ban đầu là thóc lúa, về sau là các loại hàng hoá khác như gia súc, nông cụ và cuối cùng là những kim loại quý giá như vàng. Ngân hàng hiện đại đầu tiên được tìm thấy ở Genoa, Italya, vào năm 1406, có tên là Banco di San Giorgio (Bank of St. George). Từ “bank” bắt nguồn từ từ “banco” trong tiếng ý, có nghĩa là “cái ghế dài” hay “bàn đổi tiền”, được sử dụng trong suốt thời kỳ phục hưng bởi những người bản địa ở Florentine, những người đã thực hiện các giao dịch trên những chiếc bản được phủ bởi tấm vải xanh. Họ sử dụng tiền của mình để đổi tiền cho các khách du lịch và chiết khấu thương phiếu cho các nhà buôn, sau đó họ thu hút tiền gửi để cho vay ngắn hạn đối với những nhà buôn, chủ tàu và lãnh chúa.
Sự phát triển của thương mại và hàng hải đã làm cho công nghiệp ngân hàng lan rộng từ nền văn minh cổ đại Hy Lạp và La Mã sang nền văn minh Châu Âu và quần đảo Anh. Vào thời của Adam Smith – người được coi là cha đẻ của kinh tế học, khoảng cuối thế kỷ XVIII, ngành công nghiệp ngân hàng đã tăng trưởng với quy mô lớn. Hệ thống ngân hàng đã nhanh chóng phát triển thêm nhiều nghiệp vụ mới để đáp ứng nhu cầu thanh toán và tín dụng cho nền sản xuất hiện đại.
Khi thuộc địa được thiết lập ở Bắc và Nam Mỹ, các hoạt động ngân hàng chẳng mấy chốc đã lan sang châu lục này, các tổ chức ngân hàng lớn, chuyên nghiệp được thành lập, thị trường ngân hàng trở nên đầy sôi động, đặc biệt là ở New York.
Cùng với sự ra đời và phát triển của nó, khái niệm ngân hàng cũng được hình thành, và có đôi chút khác nhau ở mỗi quốc gia.
Đạo luật ngân hàng của Pháp nêu rõ, “Ngân hàng là những cơ sở nghề nghiệp, thường xuyên nhân tiền của công chúng dưới hình thức ký thác và sử dụng nguồn lực đó cho chính họ để thực hiện các nghiệp vụ chiết khấu, tín dụng và tài chính”.
Theo luật Mỹ, “Ngân hàng là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế”.
Theo luật 20/2004QH11, luật bổ sung, sửa đổi luật các Tổ chức tín dụng (TCTD) của Việt Nam (VN), “Ngân hàng là loại hình TCTD được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm Ngân hàng thương mại (NHTM), ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác”.
Từ những khái niệm trên ta có thể thấy, NHTM là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt được thành lập theo quy định của Luật các TCTD và các quy định khác của pháp luật để hoạt động kinh doanh, kiếm lời.
2. Chức năng và các hoạt động kinh doanh cơ bản của NHTM Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
2.1 Chức năng của NHTM
Hệ thống ngân hàng, được coi là bộ xương sống của nền kinh tế, cung cấp một kênh dẫn vốn gián tiếp từ những người có nhu cầu đến các công ty. Về cơ bản, NHTM thực hiện 2 chức năng: chức năng luân chuyển tài sản và chức năng cung cấp các dịch vụ thanh toán, môi giới, tư vấn,…
Tuy nhiên, với sự lấn sân của các công ty bảo hiểm và công ty kinh doanh chứng khoán lớn sang lĩnh vực ngân hàng dưới hình thức các “ngân hàng phi ngân hàng” (non-banking banks), các ngân hàng truyền thống ngày nay cũng phải đa dạng hoá dịch vụ của mình để cạnh tranh duy trì chỗ đứng trên thị trường. Sự đa dạng trong các dịch vụ và chức năng của ngân hàng dẫn đến việc chúng được gọi là các “Bách hoá tài chính” (financial department stores) và giờ đây các ngân hàng là những tổ chức tài chính cung cấp đầy đủ các dịch vụ, hướng tới mục tiêu chung là thoả mãn nhu cầu ngày càng cao của khách hàng và tối đa hoá lợi nhuận.
- Sơ đồ 1. Những chức năng cơ bản của ngân hàng đa năng ngày nay
2.2. Các hoạt động kinh doanh cơ bản của NHTM
Các hoạt động của NHTM có thể được tổng kết như sau:
- Hoạt động nguồn vốn
Vốn chủ sở hữu: được sử dụng để đầu tư cơ sở vật chất của NHTM, góp vốn vào các công ty con hoặc góp vốn vào các doanh nghiệp khác, dự trữ thanh toán và cho vay. Vốn chủ sở hữu có ý nghĩa quan trọng, quyết định năng lực tài chính , khả năng an toàn và quy mô hoạt động của NHTM.
Vốn huy động: là nguồn vốn chủ yếu, chiếm tỷ trọng lớn nhất của NHTM được sử dụng phần lớn để cho vay, đầu tư. Bao gồm: (i) nguồn tiền gửi không kỳ hạn của các tổ chức, cá nhân; (ii) nguồn tiền gửi có kỳ hạn của các tổ chức, cá nhân dưới các hình thức như tiền gửi tiết kiệm, kỳ phiếu, trái phiếu, tín phiếu, chứng chỉ tiền gửi,…
Vốn vay: NHTM có thể vay các tổ chức tài chính, tín dụng trong và ngoài nước, vay Ngân hàng Trung ương (NHTƯ) dưới hình thức chiết khấu hoặc tái chiết khấu… Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Vốn khác: phát sinh trong quá trình hoạt động của NHTM như chuyển tiền, thanh toán, các khoản phải trả chưa đến hạn,…
- Hoạt động sử dụng vốn
Hoạt động ngân quỹ: NHTM phải dự trữ bắt buộc và dự trữ thanh toán theo quy định pháp luật dưới hình thức tiền mặt, tiền gửi tại NHTƯ và các công cụ nợ có tính lỏng cao.
Hoạt động cho vay: là hoạt động kinh doanh chủ yếu của NHTM, thường chiếm từ 60-70% tổng tài sản, mang lại 70-90% lợi nhuận.
Hoạt động đầu tư: là hoạt động giúp NHTM đảm bảo khả năng thanh khoản và đa dạng hoá kinh doanh nhằm chia sẻ rủi ro. NHTM có thể đầu tư trực tiếp thông qua việc lập công ty con, góp vốn liên doanh,mua cổ phần hoặc đầu tư gián tiếp dưới hình thức mua công trái, trái phiếu, tín phiếu của chính phủ và những công cụ có tính thanh khoản cao.
Hoạt động khác: như mua sắm tài sản, cho thuê tài chính,…
- Hoạt động dịch vụ
Dịch vụ ngân hàng ngày càng trở nên thiết yếu không những đối với các tổ chức kinh doanh mà còn với các cá nhân trong xã hội. Thành công của ngân hàng hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực trong việc xác định các dịch vụ tài chính mà xã hội có nhu cầu, thực hiện các dịch vụ đó có hiệu quả và bán chúng tại một mức giá cạnh tranh.
Sự bùng nổ của khoa học kỹ thuật, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin đã làm cho dịch vụ ngân hàng ngày càng hoàn thiện, đa dạng và tiện lợi. Các dịch vụ cơ bản của NHTM bao gồm: thanh toán, thu chi hộ, cung cấp các tài khoản giao dịch, bảo quản các tài sản quý giá, các giấy tờ quan trọng, mua bán ngoại tệ, mua bán chứng khoán, dịch vụ bảo hiểm, tư vấn khách hàng, cung cấp dịch vụ môi giới đầu tư chứng khoán, cung cấp dịch vụ quỹ tương hỗ và trợ cấp,…
3. Những rủi ro chủ yếu trong kinh doanh ngân hàng
Như mọi ngành kinh doanh khác, lợi nhuận mà ngành ngân hàng thu được cũng hàm chứa các rủi ro. Với những chức năng và vai trò đặc biệt trong nền kinh tế, có thể nói rằng, kinh doanh ngân hàng là loại hình kinh doanh đặc biệt, và những rủi ro đối với hoạt động ngân hàng cũng vì thế mà mang tính đặc thù. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Rủi ro, nói chung, là khả năng có thể xảy ra thương tổn hoặc mất mát trong tương lai. Trong kinh doanh ngân hàng, “rủi ro là việc phải đối mặt với khả năng tạo ra thua lỗ, đủ lớn để đe doạ đến sức mạnh và năng lực của một định chế tài chính chính trong việc duy trì những hoạt động lõi của nó. Rủi ro có thể nảy sinh đối với tài sản có, tài sản nợ hoặc những tài sản ngoại bảng, thông qua việc tiến hành và xử lý các hoạt động giao dịch (về cả sản phẩm cũng như dịch vụ)” .
Theo cách phân loại của Hiệp Ước Basel II, được thông qua năm 2001, rủi ro ngân hàng được phân chia thành 3 loại chính là: (i) rủi ro thị trường, (ii) rủi ro tín dụng, (iii) rủi ro hoạt động và các rủi ro khác như rủi ro lãi suất, rủi ro ngoại hối, rủi ro danh tiếng, rủi ro chiến lược,… Tuy nhiên, một cách cụ thể hơn, ta có thể liệt kê một số loại rủi ro chủ yếu trong kinh doanh ngân hàng như sau: (i) rủi ro lãi suất, (ii) rủi ro ngoại hối, (iii) rủi ro tín dụng, (iv) rủi ro thanh khoản, (v) rủi ro hoạt động ngoại bảng, (vi) rủi ro công nghệ và hoạt động, (vii) rủi ro quốc gia và các rủi ro khác.
II/ Những vấn đề cơ bản về lãi suất và rủi ro lãi suất trong kinh doanh ngân hàng Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
1. Khái niệm về lãi suất
Lãi suất là một trong những nhân tố khả biến được theo dõi chặt chẽ nhất trong nền kinh tế. Sự biến động của lãi suất được đưa tin hàng ngày bởi lãi suất ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của chúng ta. Lãi suất ảnh hưởng đến các quyết định cá nhân cũng như quyết định của các doanh nghiệp và hộ gia đình như liệu nên tiêu dùng hay tiết kiệm, nên mua một căn nhà, mua cổ phiếu, hay gửi tiền vào tài khoản tiết kiệm tại ngân hàng. Lãi suất cũng là một trong những công cụ của ngân hàng Trung Ương (NHTƯ) dùng để điều tiết lưu thông tiền tệ trong nền kinh tế. Mỗi sự biến động, dù nhỏ, trong lãi suất cũng có thể gây ảnh hưởng lớn đến hoạt động của cả nền kinh tế.
- Vậy lãi suất là gì?
Chúng ta hiểu lãi suất theo nghĩa “giá cả” giống như mọi loại giá cả hàng hoá khác trên thị trường. Điều khác biệt duy nhất của lãi suất so với các loại giá cả khác là nó chính là giá của một loại hàng hoá rất trừu tượng.
Lãi suất là chi phí bỏ ra cho việc vay tiền, là giá cả của quyền được sử dụng tiền tệ trong một khoảng thời gian nhất định mà người sử dụng phải trả cho người sở hữu nó. Nói cách khác, lãi suất chính là cái giá phải trả do việc không có sẵn tiền mặt gây ra, và là chi phí cơ hội cho việc nhận lại tiền muộn hơn và trì hoãn việc tiêu dùng trước mắt.
- Trên thực tế, lãi suất còn là thước đo phản ánh rủi ro không trả được nợ của người vay.
- Thông thường, lãi suất được biểu thị bằng một tỷ lệ phần trăm của tổng số tiền vay tính trên một đơn vị thời gian là tháng hoặc năm.
Cơ sở kinh tế của lãi suất đó là:
- Hiện tượng tạm thời “thừa”, hay tạm thời “thiếu” vốn tiền tệ trong các luồng di chuyển tiền tệ trong nền kinh tế hàng hoá.
- Vai trò trung gian của các ngân hàng trong việc tập trung và phân phối lại vốn tiền tệ thông qua công cụ lãi suất.
Trong nền kinh tế thị trường, lãi suất giữ vai trò như sau: Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Lãi suất là đòn bẩy, kích thích sự tăng trưởng kinh tế, góp phần thực hiện mục tiêu của chính sách tiền tệ quốc gia;
- Lãi suất là công cụ thúc đẩy cạnh tranh giữa các NHTM;
- Lãi suất là công cụ dùng để điều chỉnh các hoạt động đầu tư trong nền kinh tế;
- Lãi suất còn là công cụ để kiềm chế lạm phát rất hữu hiệu thông qua các chính sách tiền tệ của NHTƯ.
Như vậy, việc duy trì và sử dụng công cụ lãi suất trong nền kinh tế hàng hoá là một tất yếu khách quan, song tác dụng của lãi suất đến mức nào lại là do sự vận dụng chính sách lãi suất. Mức lãi suất sao cho phù hợp với điều kiện kinh tế và chế độ quản lý kinh tế hiện tại, điều tiết hợp lý cung-cầu tín dụng trên thị trường trong mối quan hệ với các yếu tố kinh tế khác, sẽ là chìa khoá thúc đẩy phát triển kinh tế.
NHTƯ có thể ấn định khung lãi suất chung. Khung lãi suất chính là giới hạn tối đa của lãi suất cho vay và giới hạn tối thiểu của lãi suất tiền gửi mà NHTƯ quy định để khống chế và quản lý chung về mặt lãi suất đối với các tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường, NHTƯ thường chỉ công bố một mức lãi suất cơ bản, hoặc một mức lãi suất để định hướng lãi suất thị trường. Các NHTM có thể lấy mức lãi suất đó để tham khảo, sau đó đưa ra mức lãi suất riêng để đảm bảo kết quả hoạt động kinh doanh.
2. Phân loại lãi suất Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Khi nói đến lãi suất, chúng ta thấy sẽ có rất nhiều loại lãi suất khác nhau được phân loại dựa trên các căn cứ khác nhau, đồng thời phạm vi hoạt động của chúng cũng khác nhau.
Phân loại theo nguồn sử dụng:
- Lãi suất huy động: là loại lãi suất quy định tỷ lệ lãi phải trả cho các hình thức nhận tiền gửi của khách hàng. Lãi suất huy động thường căn cứ vào đối tượng huy động (tiền hay vật đảm bảo có giá trị, nội tệ hay ngoại tệ, cá nhân hay các tổ chức kinh tế) và thời gian huy động.
- Lãi suất cho vay: là lãi suất quy định tỷ lệ lãi mà người đi vay phải trả cho người cho vay.
Theo nguyên tắc hoạt động của ngân hàng và các tổ chức tín dụng khác mà hoạt động thường xuyên và chủ yếu của chúng là kinh doanh tiền tệ, lãi suất cho vay bao giờ cũng phải lớn hơn lãi suất huy động để đảm bảo ngân hàng có thể bù đắp được các chi phí bỏ ra và có lợi nhuận. Thông thường, lãi suất cho vay và lãi suất huy động có mối quan hệ được xác định như sau:
Lãi suất cho vay = lãi suất huy động + chi phí + rủi ro tối thiểu + lợi nhuận Phân loại theo giá trị thực
- Lãi suất danh nghĩa: là lãi suất được xác định cho mỗi kỳ hạn gửi hoặc , thể hiện trên quy ước giấy tờ được thoả thuận trước.
- Lãi suất thực: là lãi suất xác định giá trị thực của các khoản lãi phải trả và thu được
Lãi suất thực = lãi suất danh nghĩa – tỷ lệ lạm phát Phân loại theo phương pháp tính lãi
- Lãi suất đơn: là tỷ lệ theo năm, tháng, ngày của số tiền lãi so với số tiền vay ban đầu, không gộp lãi vào số tiền vay ban đầu để tính lãi kỳ hạn kế tiếp.
- Lãi suất kép: là tỷ lệ theo năm, tháng, ngày của số tiền lãi so với số tiền vay, số tiền vay này có tăng lên do có gộp lãi qua từng thời kỳ cho vay để tính lãi kỳ hạn kế tiếp.
Phân loại theo tiền
- Lãi suất nội tệ: là loại lãi suất áp dụng để tính toán cho đồng nội tệ (kể cả lãi suất huy động và lãi suất cho vay).
- Lãi suất ngoại tệ: là loại lãi suất áp dụng để tính toán cho đồng ngoại tệ.
Phân loại theo độ dài thời gian Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Theo cách phân loại này, đối với cả lãi suất huy động và lãi suất cho vay, thời hạn càng dài thì lãi suất càng cao.
- Lãi suất ngắn hạn: là loại lãi suất áp dụng cho các khoản huy động và khoản vay dưới một năm.
- Lãi suất trung hạn: là loại lãi suất áp dụng cho các khoản huy động và khoản vay từ một đến năm năm.
- Lãi suất dài hạn: là loại lãi suất áp dụng cho các khoản huy động và khoản vay trên năm năm.
3. Rủi ro lãi suất
Khái niệm rủi ro lãi suất
Rủi ro lãi suất là một trong những loại rủi ro chủ yếu trong kinh doanh ngân hàng. Rủi ro lãi suất là rủi ro đối với các khoản thu nhập và giá trị thị trường của danh mục đầu tư bắt nguồn từ sự biến động của tỷ lệ lãi suất.
- Người ta có thể tiếp cận với vấn đề rủi ro lãi suất từ hai giác độ khác nhau:
Từ khía cạnh “giá trị sổ sách” (book value), rủi ro lãi suất được nhìn nhận thông qua các ảnh hưởng của nó đến khoản thu nhập được phản ánh trong sổ sách của ngân hàng. Khía cạnh này tập trung vào rủi ro đối với thu nhập trong ngắn hạn, đặc biệt trong vòng 1 hoặc 2 năm. Sự biến động của tỷ lệ lãi suất nhìn chung thường ảnh hưởng đến thu nhập được phản ánh trong sổ sách thông qua những thay đổi trong thu nhập lãi ròng của ngân hàng.
Từ khía cạnh “giá trị thị trường” (market value) – đôi khi còn được gọi là giá trị kinh tế – rủi ro lãi suất được nhìn nhận thông qua các ảnh hưởng của nó đến giá trị thị trường của một danh mục đầu tư, bao gồm các tài sản có, tài sản nợ và các công cụ tài chính ngoại bảng có liên quan đến lãi suất của ngân hàng. Giá trị kinh tế của những tài sản này bằng với giá trị hiện tại của những dòng tiền trong tương lai của chúng. Bằng việc định giá những thay đổi trong giá trị hiện tại của những hợp đồng xuất phát từ một sự thay đổi trong tỷ lệ lãi suất đã được tính đến, người ta có thể ước lượng được sự thay đổi về giá trị kinh tế của ngân hàng. Ngược lại với khía cạnh “giá trị sổ sách”, khái cạnh “giá trị thị trường” tập trung vào những rủi ro bắt nguồn từ việc định giá lại hay sự không cân xứng về kỳ hạn các loại tài sản trong dài hạn.
- Phân loại rủi ro lãi suất Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Rủi ro lãi suất mà các NHTM phải đối mặt có thể được chia thành 4 loại sau:
- Rủi ro định giá lại hay Rủi ro kỳ hạn bất cân xứng
Rủi ro định giá lại bắt nguồn từ sự khác nhau về thời hạn lãi suất thay đổi và thời hạn của dòng tiền, xảy ra khi các tài sản có, tài sản nợ, các công cụ ngoại bảng của ngân hàng được định giá hoặc đáo hạn. Đây là loại rủi ro lãi suất thường thấy nhất trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Một số ngân hàng vẫn chủ ý chấp nhận loại rủi ro này để cải thiện thu nhập, tuy nhiên, những nguồn thu nhập này thường dễ bị ảnh hưởng trước sự tăng lên của tỷ lệ lãi suất kéo theo sự tăng lên của chi phí vay tiền.
Người ta gọi những ngân hàng mà kỳ hạn của các tài sản có được định giá lại dài hơn kỳ hạn của các tài sản nợ được định giá lại là “nhạy cảm với tài sản nợ”, bởi vì tài sản nợ của các ngân hàng này sẽ được định giá lại nhanh hơn. Thu nhập của các ngân hàng nhạy cảm với tài sản nợ thường tăng khi tỷ lệ lãi suất giảm và giảm khi tỷ lệ lãi suất tăng. Ngược lại, các ngân hàng nhạy cảm với tài sản có (kỳ hạn của tài sản nợ được định giá lại dài hơn) sẽ hưởng lợi từ sự gia tăng tỷ lệ lãi suất và bị thiệt hại khi tỷ lệ lãi suất giảm.
Ví dụ như, ngân hàng huy động vốn có kỳ hạn 1 năm với mức lãi suất 12%/năm, và đầu tư kỳ hạn 2 năm với mức lãi suất 13%/năm. Sau năm đầu tiên, ngân hàng thu được lợi nhuận từ chênh lệch lãi suất là 13% – 12% = 1%. Sang năm thứ hai, do lãi suất thị trường tăng lên, ngân hàng chỉ có thể huy động vốn ở mức 14%, do đó, ngân hàng sẽ chịu lỗ 14% – 13% = 1%. Như vậy, lợi nhuận của năm thứ nhất chỉ đủ bù đắp cho khoản lỗ của năm thứ hai.
Kết quả là, nếu ngân hàng duy trì tài sản có có kỳ hạn dài hơn so với tài sản nợ (ngân hàng nhạy cảm với tài sản nợ), thì ngân hàng luôn đứng trước rủi ro về lãi suất trong việc tái tài trợ đối với tài sản nợ. Trường hợp ngược lại, nếu tài sản nợ có kỳ hạn dài hơn tài sản có, ngân hàng sẽ gặp phải rủi ro về lãi suất tái đầu tư.
Rủi ro định giá lại hay rủi ro kỳ hạn bất cân xứng còn có thể xảy ra trong trường hợp tài sản có hoặc tài sản nợ có lãi suất thả nổi. Nếu tài sản có có lãi suất cố định được tài trợ bằng tài sản nợ có lãi suất thả nổi, tỷ lệ lãi phải trả của tài sản nợ có thể tăng trong khi tỷ lệ lãi kiếm được từ tài sản có có thể vẫn giữ nguyên không đổi.
- Rủi ro cơ bản Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Rủi ro cơ bản (rủi ro biên độ) bắt nguồn từ sự thay đổi trong mối quan hệ về tỷ lệ lãi suất tại các thị trường tài chính khác nhau, hoặc của các công cụ tài chính khác nhau. Nó xảy ra khi lãi suất thị trường của các công cụ tài chính khác nhau, hoặc các chỉ số được sử dụng để định giá tài sản có và tài sản nợ thay đổi vào những thời điểm khác nhau, hoặc thay đổi những lượng khác nhau.
Ví dụ như, nếu ngân hàng cho vay với mức lãi suất cơ bản (Prime rate) trong khi huy động với mức lãi suất Libor, nó sẽ đứng trước rủi ro là biên độ giữa lãi suất cơ bản và Libor có thể thu hẹp. Trường hợp khác khi biên độ giữa lãi suất trái phiếu kho bạc kỳ hạn 3 tháng và lãi suất Libor kỳ hạn 3 tháng thay đổi, nó sẽ ảnh hưởng đến lãi ròng của ngân hàng thông qua sự thay đổi giữa biên độ lãi kiếm được và phải trả của các công cụ tài chính được định giá lại. Nó cũng ảnh hưởng đến dòng tiền trong tương lai được dự đoán của các công cụ trên và do đó, ảnh hưởng đến giá trị kinh tế ròng cơ sở của ngân hàng.
- Rủi ro đường cong lãi suất thay đổi
Đường cong lãi suất biểu thị mối quan hệ giữa lãi suất thị trường cho những chứng khoán có thu nhập cố định và thời gian đáo hạn của chứng khoán đó, với một đồng tiền nhất định, của một khách hàng nhất định. Trong điều kiện thị trường bình thường, các chứng khoán có kỳ hạn càng dài thì sẽ có lãi suất càng cao nhưng lãi suất biên lại giảm dần, và nhạy cảm hơn với lạm phát cũng như những sự biến động trên thị trường. Một ví dụ hết sức đơn giản là, giả sử trong nền kinh tế có 3 tài sản là trái phiếu kỳ hạn 3 tháng có lãi suất thị trường là 3%/năm, trái phiếu kỳ hạn 5 năm – 60 tháng có lãi suất 5%/năm và trái phiếu kỳ hạn 10 năm – 120 tháng có lãi suất 10%/năm, như vậy ta sẽ xây dựng được đường cong lãi suất như sau:
Rủi ro đường cong lãi suất thay đổi xuất phát từ sự biến động về lãi suất của các kỳ hạn khác nhau của cùng một chỉ số hay trên cùng một thị trường (ví dụ như, trái phiếu kho bạc kỳ hạn 3 tháng và 5 tháng). Mối quan hệ giữa lãi suất và kỳ hạn thay đổi khi hình dáng của đường cong cho từng thị trường xác định thoải, dốc, hoặc đảo chiều trong suốt một chu kỳ lãi suất. Sự khác nhau về đường cong lãi suất có thể làm tăng rủi ro cho ngân hàng bằng việc khuyếch đại ảnh hưởng của việc bất cân xứng kỳ hạn.
- Rủi ro quyền chọn đi kèm Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Một hợp đồng quyền chọn mang lại cho người nắm giữ quyền (không phải nghĩa vụ) mua hoặc quyền bán một tài sản tại một mức giá xác định trong một khoảng thời gian nhất định. Trong đó, người bán hợp đồng quyền chọn có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng nếu người mua quyền chọn thực hiện hợp đồng. Thông thường, người nắm giữ quyền chọn chỉ thực hiện hợp đồng khi họ có lợi. Do vậy, người nắm giữ quyền phải đối mặt với rủi ro được giới hạn (phí phải trả để mua hợp đồng quyền chọn) và khoản lợi không giới hạn, ngược lại, người bán quyền phải đối mặt với rủi ro không giới hạn (vì hợp đồng quyền chọn thường được thực hiện vào thời điểm bất lợi cho người bán quyền) và khoản lợi giới hạn (nếu người mua quyền không thực hiện hợp đồng, người bán sẽ thu được khoản phí). Vấn đề về quyền chọn lãi suất sẽ được làm rõ hơn trong phần tiếp theo của chương I.
4. Phương pháp lượng hoá rủi ro lãi suất
Một thực tế mà hầu hết chúng ta đều biết đó là, giữa thị giá trái phiếu và mức lãi suất thị trường có mối quan hệ nghịch biến. Mặc dù đây là một thực tế rất phổ biến và hữu ích để phòng ngừa rủi ro lãi suất đối với các trái phiếu nắm giữ, nhưng các nhà quản trị ngân hàng vẫn cần thông tin chính xác về các khoản thực thu và thực lỗ khi lãi suất thay đổi một lượng xác định. Để làm được điều đó, đòi hỏi các ngân hàng phải áp dụng các phương pháp hiện đại để lượng hoá rủi ro lãi suất và xem xét sự ảnh hưởng của chúng đến kết quả kinh doanh.
Hiện nay, trên thế giới có 3 mô hình lượng hoá rủi ro lãi suất đang được các ngân hàng hiện đại áp dụng, đó là: (i) Mô hình kỳ hạn đến hạn (the maturity model); (ii) mô hình định giá lại (the pricing model); và (iii) mô hình thời lượng (the duration model). Trong khuôn khổ nghiên cứu, luận văn chỉ xin giới thiệu một mô hình tiêu biểu nhất, đó là mô hình thời lượng và các công thức có liên quan đến việc lượng hoá rủi ro lãi suất thông qua mô hình này.
So với hai mô hình trên, mô hình thời lượng hoàn hảo hơn nhiều trong việc đo mức độ nhạy cảm của tài sản có và tài sản nợ đối với lãi suất, bởi nó đề cập đến yếu tố thời lượng của tất cả các luồng tiền cũng như kỳ hạn đến hạn của tài sản nợ và tài sản có.
Mô hình thời lượng được nghiên cứu và giới thiệu lần đầu tiên bởi Frederick R. Macaulay – nhà nghiên cứu tại Cục nghiên cứu kinh tế quốc gia Hoa Kỳ, và tiếp tục được phát triển bởi các nhà kinh tế tài chính vào thập niên 50, 60, của thế kỷ XX. Vào năm 1938, Fred Macaulay đã giới thiệu một phương pháp có thể giúp các nhà đầu tư đo lường được rủi ro trong việc đầu tư trái phiếu. Ông đặt tên cho phương pháp đó là “Thời lượng” (Duration), và hiện nay, nó thường được gọi là phương pháp “Thời lượng Macaulay”. Công thức tính thời lượng của Fred Macaulay như sau:
Trong đó:
- D là thời lượng Macaulay Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- i là lãi suất định kỳ (i = R/n, với R là lãi suất thị trường (%/năm); n là số lần luồng tiền xảy ra trong một năm)
- Cj là dòng tiền thứ j
- tj là thời gian xảy ra dòng tiền thứ j
- T là tổng số dòng tiền (kỳ hạn của trái phiếu là M = T/n (năm))
Và Thời lượng được hiểu là: kỳ hạn bình quân gia quyền của giá trị hiện tại của các dòng tiền sẽ nhận được trong tương lai từ các khoản đầu tư có thu nhập cố định.
Mô hình thời lượng này cho phép tính toán số năm cần thiết để bù lại chi phí thực của trái phiếu, tính đến giá trị hiện tại của tất cả các khoản lãi coupon và khoản gốc người nắm giữ trái phiếu sẽ nhận được trong tương lai. Lãi suất ở đây được giả định là lãi suất kép trong suốt kỳ hạn của trái phiếu.
Chúng ta hãy xét một ví dụ đơn giản:
Giả định, một trái phiếu có kỳ hạn (M) 7 năm, lãi suất coupon 10%/năm, lãi trả hàng năm (n = 1), mệnh giá (F) $1000, lãi suất thị trường hiện hành (R) = 10%/năm. Hãy tính thời lượng Macaulay (D) của trái phiếu!
Ta có: i = 10% = 0,1; j = [1;10], lãi coupon C = lãi suất coupon x F = 0,1 x $1000 = $100; thay các thông số vào công thức tính toán thời lượng, ta được kết quả dưới đây:
Kết quả là, phải mất 5,355 năm để bù lại chi phí thực của trái phiếu.
- Một số trường hợp đặc biệt Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Đối với trái phiếu chiết khấu (discount bond): là trái phiếu không có coupon, lãi và gốc được thanh toán một lần khi đến hạn, điều này có nghĩa là, trong suốt thời hạn của trái phiếu chỉ có một luồng tiền xảy ra duy nhất tại thời điểm trái phiếu đáo hạn (t = T), thay vào công thức ta thấy, thời lượng của trái phiếu chiết khấu đúng bằng kỳ hạn của nó.
Đối với trái phiếu Consol, là trái phiếu không bao giờ đến hạn (T = + ¥), lãi coupon được trả cố định hàng năm (n = 1), kỳ hạn của nó là vĩnh viễn (M = + ¥), mặc dù kỳ hạn của nó là không xác định nhưng thời lượng của nó là xác định. Từ công thức tính thời lượng tổng quát, ta có thể tìm được công thức tính thời lượng của trái phiếu consol là:
Vậy thời lượng của trái phiếu consol phụ thuộc vào lãi suất thị trường.
- Mô hình thời lượng điều chỉnh (Modified Duration)
Từ mô hình thời lượng Macaulay, một phép đo mới, chính xác hơn, về độ nhạy cảm của giá chứng khoán khi có những thay đổi rất nhỏ trong lãi suất đã được xây dựng, đó là mô hình thời lượng điều chỉnh. Công thức tính thời lượng điều chỉnh:
- Đặc điểm của mô hình thời lượng
Giữa thời lượng và kỳ hạn của tài sản: thời lượng tăng lên cùng với kỳ hạn của tài sản có thu nhập cố định. Tuy nhiên, khi M càng lớn, tỷ lệ M/D càng giảm dần (hàm ý khi M tăng, D không tăng tương ứng mà tốc độ tăng chậm hơn).
Giữa thời lượng và mức lãi suất thị trường hiện hành: khi lãi suất thị trường tăng thì thời lượng giảm.
Giữa thời lượng và lãi suất coupon: Lãi suất coupon càng cao, thời lượng càng giảm. Cụ thể là, giữa hai trái phiếu có cùng lãi suất thị trường và kỳ hạn, trái phiếu nào có lãi suất coupon cao hơn sẽ có thời lượng ngắn hơn.
- Ý nghĩa kinh tế của mô hình thời lượng
Chúng ta đều biết, khi lãi suất thay đổi, thị giá của tài sản thay đổi. Sự thay đổi thị giá của tài sản khi lãi suất thay đổi gọi là độ nhạy cảm của thị giá tài sản đối với lãi suất. Thời lượng là phép đo trực tiếp độ nhạy cảm của giá trị tài sản có và tài sản nợ đối với lãi suất. Cụ thể là, thời lượng của tài sản càng lớn, giá trị của tài sản càng nhạy cảm với lãi suất; nói cách khác, thời lượng càng lớn, rủi ro đối với sự thay đổi của giá tài sản khi lãi suất thay đổi càng cao.
Từ công thức tính thị giá trái phiếu và tính thời lượng, ta có công thức tính mức thay đổi của thị giá trái phiếu khi lãi suất thay đổi như sau: Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Trong đó:
- % DP là tỷ lệ thay đổi của thị giá trái phiếu D là thời lượng của trái phiếu
- dR là mức độ thay đổi của lãi suất
- R là lãi suất thị trường hiện tại (%/năm)
Công thức trên cho thấy, khi lãi suất thay đổi, thị giá trái phiếu biến động ngược chiều theo tỷ lệ thuận với độ lớn của thời lượng, tức là thời lượng của trái phiếu càng lớn thì thị giá trái phiếu thay đổi càng nhiều.
- Thời lượng của một danh mục tài sản
Ngoài việc ứng dụng mô hình thời lượng vào phòng ngừa rủi ro lãi suất đối với trái phiếu, một công cụ tài chính đơn lẻ, mô hình này cũng có thể được dùng để đánh giá rủi ro lãi suất một cách tổng thể, nghĩa là đo mức chênh lệch về thời lượng của tài sản có và tài sản nợ của bảng cân đối tài sản và từ đó xác định sự thay đổi tài sản của ngân hàng khi lãi suất thay đổi. Việc tính toán sự thay đổi tài sản của ngân hàng thông qua thời lượng của chúng được gọi là “phân tích khoảng cách thời lượng” (Duration gap analysis). Các bước phân tích khoảng cách thời lượng diễn ra như sau:
- Dự báo lãi suất thị trường;
- ước lượng giá trị thị trường của tài sản có (A), tài sản nợ (L) và vốn tự có của ngân hàng (E). Trong đó A = L + E. Khi lãi suất thị trường thay đổi, giá trị tài sản có thay đổi một lượng DA, giá trị tài sản nợ thay đổi một lượng DL, và chênh lệch giữa DA và DL chính là mức thay đổi vốn tự có: DE = DA – DL ;
- ước lượng thời lượng bình quân gia quyền của danh mục tài sản có và tài sản nợ theo công thức:
Trong đó: Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- DA , DL lần lượt là thời lượng của danh mục tài sản có và nợ
- DAi , DLj lần lượt là thời lượng của tài sản có thứ i và tài sản nợ thứ j
- WAi ,WLj lần lượt là tỷ trọng của tài sản có thứ i và tài sản nợ thứ j trong danh mục tài sản, i= 1,2,…n; j = 1,2,…m, với n, m lần lượt là số loại tài sản có và nợ phân theo tiêu chí kỳ hạn.
Dự báo sự thay đổi trong giá trị thị trường của vốn tự có khi lãi suất thị trường biến động thông qua mô hình khoảng cách thời lượng, được biểu diễn như sau:
Trong đó: k = L/A là tỷ lệ tài sản nợ trên tài sản có của ngân hàng, gọi là tỷ lệ đòn bẩy k. Mô hình này giả định rằng, các tài sản có lãi suất định kỳ không đổi trong suốt kỳ hạn, đồng thời những thay đổi trong lãi suất của tài sản có và tài sản nợ là tương đương với nhau.
Từ phương trình trên, ta có thể thấy, nếu tỷ lệ đòn bẩy (DA – DL ´ k), hoặc quy mô tài sản có A, hoặc mức thay đổi lãi suất càng lớn thì.
DE càng lớn, tức là rủi ro lãi suất tiềm ẩn đối với ngân hàng càng cao. Chúng ta cũng cần chú ý một điều rằng, trong khi ảnh hưởng của yếu tố lãi suất thường, không phải luôn luôn, mang tính chất ngoại sinh đối với ngân hàng, bởi vì nó thường bị ảnh hưởng từ chính sách tiền tệ của NHTƯ, thì 2 yếu tố còn lại đều nằm trong tầm kiểm soát của ngân hàng.
III/ Các công cụ phái sinh và nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro lãi suất Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
1. Lịch sử ra đời và phát triển của các công cụ phái sinh
Trong suốt ba thập kỷ qua, các công cụ tài chính mới đã làm thay đổi cơ bản cục diện nền kinh tế và tài chính thế giới. Ngày nay, thế hệ những công cụ tài chính đầu tiên đã được phổ biến rộng khắp và trở thành công cụ hữu ích cho những nhà quản lý tài chính, những Giám đốc ngân hàng, hay các công ty bảo hiểm. Hầu hết các khái niệm, công cụ, và sản phẩm đều đã được đơn giản hoá, thay đổi và điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu của các doanh nghiệp cũng như năng lực của mạng lưới ngân hàng. Trong số đó, không thể không kể đến các công cụ tài chính phái sinh.
Alan Greenspan, Cựu thống đốc Cục dự trữ liên bang Mỹ, từng phát biểu rằng, “Cho tới nay, sự kiện có ý nghĩa nhất trong ngành tài chính trong suốt một thập kỷ qua chính là sự lan rộng và phát triển phi thường của các công cụ tài chính phái sinh. Những công cụ này thúc đẩy khả năng khác biệt hoá rủi ro và phân bổ rủi ro tới những nhà đầu tư có khả năng nhất và sẵn sàng chấp nhận chúng – một quá trình, rõ ràng là, đã giúp thúc đẩy sự tăng trưởng sản lượng quốc gia và cải thiện mức sống.”
Điều đáng ngạc nhiên là các công cụ tài chính phái sinh có lịch sử hình thành lâu hơn những gì mà người ta thường nghĩ.
Dấu vết của các hợp đồng phái sinh thậm chí còn có thể được tìm thấy trong những thương vụ xảy ra vào giai đoạn trước khi Chúa Jesus ra đời. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các hợp đồng phái sinh hiện đại ngày nay có nguồn gốc ban đầu từ nhu cầu của những người nông dân muốn bảo vệ chính họ khỏi sự sụt giá lương thực do mất mùa hoặc sản xuất dư thừa. Bởi vậy, các hợp đồng tương lai về nông sản chiếm chủ yếu trong khoảng 100 năm đầu diễn ra hoạt động mua bán các hợp đồng phái sinh. Những hợp đồng tương lai đầu tiên đã xuất hiện ở thị trường gạo Yodoya, ở Osaka, Nhật Bản vào khoảng năm 1650. Đây là những hợp đồng đã được tiêu chuẩn hoá, bởi vậy chúng có nhiều điểm tương đồng với những hợp đồng tương lai ngày nay.
Tuy nhiên, mãi cho tới năm 1848, một thị trường giao dịch hợp đồng tương lai có tổ chức và hiện đại đầu tiên mới được thành lập ở Bắc Mỹ – Sở Giao dịch Thương mại Chicago (The Chicago Board of Trade – CBOT) – Sở giao dịch các hợp đồng phái sinh lớn nhất trên thế giới. Tại đây, những tiêu chuẩn chung dành cho các hợp đồng phái sinh của các loại hàng hoá khác nhau dần được thiết lập, và từ đó cho tới nay, chúng hầu như chỉ thay đổi chút ít so với những hợp đồng mẫu ban đầu.
Hiện nay, các giao dịch phái sinh phát triển và trở nên hết sức phổ biến. Tổng giá trị của các giao dịch ngày càng lớn và không ngừng gia tăng qua các năm (xem biểu đồ 1). Vượt ra ngoài thị trường khởi nguồn của nó – thị trường Mỹ, hay các thị trường tài chính của những quốc gia có nền kinh tế phát triển – thị trường Châu Âu, Nhật Bản, các công cụ tài chính phái sinh giờ đây đã phát triển mạnh mẽ trên thị trường tài chính của một số quốc gia Châu á khác như Hàn Quốc, ấn Độ, Thái Lan,… Trong tương lai, thị trường giao dịch tài chính phát còn hứa hẹn đầy tiềm năng để mở rộng và phát triển.
- Biểu đồ 1. Tổng giá trị các giao dịch phái sinh trên thế giới 2000 – 2025
2. Khái niệm về hợp đồng phái sinh Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Từ “phái sinh” bắt nguồn từ toán học và mang ý nghĩa là một biến số xuất phát từ một biến số khác. Hợp đồng phái sinh được gọi như vậy bởi bản thân chúng không có giá trị thực. Giá trị của chúng dựa trên giá trị của một tài sản nào đó, được gọi là hàng hoá cơ sở. Hàng hoá cơ sở ở đây có thể là các sản phẩm phục vụ sản xuất hoặc tiêu dùng, chứng khoán, hay các chỉ số, ví dụ như: gạo, chè, thép, kim loại màu, các đồng tiền, trái phiếu, cổ phiếu, tỷ giá hối đoái, lãi suất,…
- Bởi vậy, hợp đồng phái sinh được định nghĩa như sau:
Hợp đồng phái sinh là những hợp đồng tài chính mà giá trị của chúng phụ thuộc vào giá trị của hàng hoá cơ sở.
Các hợp đồng phái sinh là những tài sản tài chính ngoại bảng, mặc dù chúng không được hạch toán trên bảng cân đối kế toán, nhưng những khoản lợi nhuận và thua lỗ từ các hợp đồng phái sinh vẫn ảnh hưởng đến thu nhập ròng của các công ty.
Các hợp đồng phái sinh có 2 chức năng cơ bản đó là bảo hiểm, phòng ngừa rủi ro và đầu cơ, ăn chênh lệch giá. Các sản phẩm phái sinh là những công cụ hữu hiệu nhất để quản lý và phòng ngừa rủi ro bởi nó cho phép những người tham gia vào các hợp đồng phái sinh tối thiểu hoá rủi ro hoặc chuyển nhượng rủi ro của mình sang cho những người sẵn sàng chấp nhận nó. Bên cạnh đó, đây cũng là những công cụ dành cho những người ưa thích mạo hiểm đầu cơ kiếm lời. Các nhà đầu cơ có thể sử dụng CCPS để đánh cược vào sự biến động của hàng hoá cơ sở và tìm kiếm cơ hội “ăn” chênh lệch giá thông qua việc mua đi, bán lại các hợp đồng phái sinh trên thị trường.
3. Các loại hợp đồng phái sinh cơ bản
Có 4 loại hợp đồng phái sinh phổ biến, đó là: Hợp đồng kỳ hạn (Forwards), Hợp đồng tương lai (Futures), Hợp đồng quyền chọn (Options) và Hợp đồng hoán đổi (Swaps).
- Hợp đồng kỳ hạn Khái niệm Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Hợp đồng kỳ hạn là một thoả thuận trong đó một người mua và một người bán chấp thuận thực hiện một giao dịch hàng hoá với khối lượng xác định, tại một thời điểm xác định trong tương lai với một mức giá được ấn định vào ngày ký kết hợp đồng.
- Đặc điểm
Theo hợp đồng này thì chỉ có hai bên tham gia vào việc ký kết, giá cả, thời gian do hai bên tự thoả thuận dựa theo những ước tính mang tính cá nhân nên có thể không chính xác. Khi giá hàng hoá trên thị trường giao ngay vào thời điểm giao nhận hàng hoá có sự sai khác so với giá đã ký kết trong hợp đồng, thì một trong hai bên sẽ bị thiệt hại.
Nhìn chung nếu không tính đến các nhân tố khác thì giá kỳ hạn bao giờ cũng lớn hơn giá giao ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng, vì nó bao gồm cả lãi suất (lãi suất phi rủi ro – interest risk free, thường là lãi suất trái phiếu chính phủ).
Trong hợp đồng kỳ hạn, hai bên bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ theo đúng hợp đồng, trừ khi cả hai bên thoả thuận huỷ hợp đồng.
- Những lợi ích và rủi ro của hợp đồng kỳ hạn
Hợp đồng kỳ hạn có thể được sử dụng để phòng ngừa rủi ro, như rủi ro mất giá tiền tệ hay rủi ro biến động giá của một loại hàng hoá nào đó.
Tuy nhiên, thực tế, giá trị của hợp đồng kỳ hạn chỉ được giao nhận vào ngày đáo hạn của hợp đồng, nên bản thân hợp đồng kỳ hạn cũng có nhiều rủi ro (rủi ro về thanh toán của bên mua và rủi ro giao hàng của bên bán).
- Hợp đồng tương lai Khái niệm Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Hợp đồng tương lai là một hợp đồng kỳ hạn được tiêu chuẩn hoá, được giao dịch trên thị trường giao dịch hợp đồng tương lai, để mua hay bán một số loại hàng hoá nhất định, ở một mức giá nhất định, vào một ngày xác định trong tương lai. Trong đó:
- Ngày trong tương lai đó gọi là ngày giao hàng, hay ngày thanh toán cuối cùng.
- Giá được xác định ngay tại thời điểm ký hợp đồng được gọi là giá tương
- Còn giá hàng hoá đó vào ngày giao hàng là giá quyết toán.
- Người tham gia hợp đồng với tư cách là người bán hàng có vị trí đoản (short postion); người tham gia hợp đồng với tư cách là người mua hàng có vị trí trường (long position).
Đến ngày giao hàng, hàng sẽ được chuyển từ người bán cho người mua theo giá đã thoả thuận trong hợp đồng nếu đó là hợp đồng giao hàng, hoặc tiền sẽ được chuyển từ bên lỗ sang bên lãi nếu đó là kiểu hợp đồng bù trừ tiền.
Ví dụ: Công ty X bán cho công ty Y 100.000 tấn gạo giao tháng 8/2008 theo một hợp đồng tương lai với giá $500/tấn. Đến tháng 8/2008, giá gạo lên $530/tấn thì hoặc là X sẽ phải giao hàng cho Y ở mức giá $500/tấn hoặc X sẽ không giao gạo mà thanh toán cho Y một khoản bù trừ là ($530 – $500) x 100.000 = $ 3.000.000.
- Thoát khỏi hợp đồng tương lai
Để thoát khỏi hợp đồng trước khi đáo hạn, các bên tham gia hợp đồng có thể chuyển nhượng hợp đồng cho một bên khác theo giá thị trường, kết thúc một hợp đồng tương lai và các nghĩa vụ kèm theo của nó. Mục tiêu chủ yếu của các hợp đồng tương lai là để bảo hiểm và kiếm lời và trên thực tế ít khi có sự trao đổi tài sản cơ sở diễn ra mà chỉ bù trừ tiền giữa hai bên tham gia hợp đồng.
- Phân biệt hợp đồng tương lai và hợp đồng kỳ hạn Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Xét từ định nghĩa thì hợp đồng tương lai chính là một loại hợp đồng kỳ hạn, song giữa hai loại hợp đồng này có một số điểm khác biệt chủ yếu như sau:
Sơ đồ 2. Thanh toán hợp đồng tương lai qua công ty thanh toán bù trừ
- Hợp đồng quyền chọn Khái niệm
Hợp đồng quyền chọn cho phép người nắm giữ nó có quyền mua (nếu nắm giữ quyền chọn mua – call option), hoặc bán (nếu nắm giữ quyền chọn bán – put option) một khối lượng hàng hoá nhất định với mức giá nhất định và trong một khoảng thời gian xác định (đối với hợp đồng quyền chọn kiểu Mỹ) hoặc tại một thời điểm nhất định (đối với hợp đồng quyền chọn kiểu Châu Âu).
Hợp đồng quyền chọn có thể được giao dịch trên một số thị trường phi tập trung (OTC) lớn như: Thị trường quyền lựa chọn cổ phiếu Chicago (CBOE), hay thị trường hợp đồng tương lại quốc tế London (LIFFE).
Những yếu tố cấu thành hợp đồng quyền chọn
- Tên hàng hoá cơ sở và khối lượng mua theo hợp đồng .
- Loại hợp đồng (quyền chọn mua hay quyền chọn bán).
- Thời gian đáo hạn của hợp đồng.
- Mức giá thực hiện.
- Mức phí của hợp đồng.
Những mức giá liên quan đến hợp đồng quyền chọn
- Giá thị trường giao ngay: là giá của hàng hoá cơ sở trong các hợp đồng giao ngay tại thời điểm ký kết hợp đồng. Giá này dùng để tham chiếu khi định giá hợp đồng quyền chọn.
- Phí hợp đồng quyền chọn: là phí nhà đầu tư phải bỏ ra để được sở hữu quyền chọn.
- Giá thực hiện: là mức giá cố định mà tại đó, người nắm giữ hợp đồng quyền chọn có thể mua/bán hàng hoá cơ sở, không tính đến giá thị trường giao ngay tại thời điểm thực hiện hợp đồng.
- Giá thị trường: là giá của hàng hoá cơ sở trên thị trường khi đến thời gian đáo hạn.
Đặc điểm Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Hợp đồng quyền chọn có thời hạn ngắn: 3 tháng, 6 tháng và tối đa là 9 tháng.
Một điều quan trọng là người nắm giữ hợp đồng quyền chọn có thể thực hiện hoặc không thực hiện hợp đồng. Vì vậy, khi xảy ra rủi ro, thị trường không diễn biến theo đúng hướng dự đoán, người nắm giữ quyền chọn có thể không thực hiện hợp đồng và chịu một khoản lỗ đã được xác định trước và được giới hạn bằng mức phí hợp đồng quyền chọn.
- Hợp đồng hoán đổi Khái niệm
Hợp đồng hoán đổi là thoả thuận giữa các bên để đi đến việc trao đổi lãi suất hoặc tiền tệ, thông thường là thanh toán tiền lãi dựa trên số vốn gốc ban đầu. Theo đó, hai bên sẽ tiến hành trao đổi lãi (theo lãi suất cố định hoặc thả nổi) của một đồng tiền sang lãi (theo lãi suất cố định hoặc thả nổi) của một đồng tiền khác. Số tiền gốc trong giao dịch có thể được hoán đổi vào đầu kỳ (nếu có), và/hoặc giảm dần/tăng dần trong kỳ và vào cuối kỳ theo tỷ giá giao ngay được thống nhất tại thời điểm ban đầu khi thực hiện giao dịch.
Hợp đồng hoán đổi là sản phẩm của thị trường phi tập trung, được tạo ra để xử lý những sự không tương xứng về lãi suất giữa tài sản có và tài sản nợ, giúp cho ngân hàng, doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn các dòng lưu chuyển tiền tệ của mình. Theo đó, không có mẫu chuẩn của hợp đồng giao dịch hoán đổi và các hợp đồng kiểu này sẽ khác nhau về một số nội dung.
Năm loại hợp đồng hoán đổi thông dụng, nếu sắp xếp theo thứ tự về doanh số giao dịch, là: hợp đồng hoán đổi lãi suất, hợp đồng hoán đổi tiền tệ, hợp đồng hoán đổi tín dụng, hợp đồng hoán đổi hàng hoá, và hợp đồng hoán đổi cổ phiếu.Như vậy, trong việc phòng ngừa rủi ro lãi suất, hợp đồng hoán đổi được sử dụng phổ biến nhất.
4. Nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Khái niệm
Như đã phân tích ở trên, ngân hàng luôn phải đối mặt với các loại rủi ro lãi suất trong kinh doanh. Mặc dù ngày nay, các sản phẩm và dịch vụ ngân hàng hiện đại đã phát triển rất mạnh mẽ, nhưng xét trên giác độ thu nhập thì thu nhập từ lãi từ các hoạt động truyền thống của ngân hàng là nhận tiền gửi và cho vay vẫn chiếm một tỷ trọng khá lớn trong tổng thu nhập của ngân hàng. Bởi vậy, sự biến động lãi suất sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động kinh doanh của các ngân hàng. Chính điều đó khiến cho các ngân hàng không thể lơ là đến hoạt động phòng ngừa rủi ro lãi suất của mình.
Chúng ta hãy xem xét, một ngân hàng X, gặp phải rủi ro lãi suất – rủi ro kỳ hạn bất cân xứng, có cơ cấu tài sản/nguồn vốn theo hướng nguồn vốn nhạy cảm với lãi suất (nguồn vốn bị định giá lại nhanh hơn tài sản). Để khắc phục, ngân hàng có thể kéo dài kỳ hạn còn lại của nguồn vốn bằng cách đưa ra các sản phẩm tiền gửi với kỳ hạn dài hơn hoặc rút ngắn kỳ hạn còn lại của nguồn vốn bằng việc chỉ cho vay với kỳ hạn ngắn hơn trước hoặc cho vay với lãi suất thả nổi. Nhưng rõ ràng, cách này rất tốn kém về mặt thời gian và tiền bạc. Trong thực tế, nhà quản trị ngân hàng sẽ chọn lựa sử dụng các công cụ phái sinh thích hợp như hợp đồng kỳ hạn, tương lai, quyền chọn hay hoán đổi, một cách làm có thể giúp họ phòng ngừa được rủi ro lãi suất mà không nhất thiết phải cơ cấu lại bảng cân đối tài sản.
Vậy việc phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh chính là việc ngân hàng sử dụng các hợp đồng phái sinh để cố định giá trị của tài sản trước những sự thay đổi của lãi suất trên thị trường.
Ngân hàng có thể sử dụng các hợp đồng phái sinh với rất nhiều loại tài sản cơ sở khác nhau đề phòng ngừa rủi ro lãi suất của mình, như: hợp đồng kỳ hạn trái phiếu, hợp đồng quyền chọn trái phiếu, hợp đồng kỳ hạn tiền gửi (forward-forward deposit), hợp đồng kỳ hạn lãi suất (forward rate agreement – FRA), hợp đồng hoán đổi lãi suất (interest rate swap – IRS),…Trong đó, thị trường phái sinh lãi suất là thị trường phái sinh có quy mô lớn nhất trên thế giới. Công cụ/sản phẩm phái sinh lãi suất được hiểu là công cụ phái sinh có tài sản cơ sở là quyền trả hoặc nhận một khoản tiền (thường là danh nghĩa) với một mức lãi suất xác định. Các sản phẩm phái sinh lãi suất có thể được sử dụng để: (i) phòng ngừa rủi ro lãi suất, (ii) quản lý danh mục tài sản nợ có, (iii) tận dụng lợi thế tương đối về vốn vay, (iv) thực hiện một sự dự đoán về lãi suất. Có rất nhiều loại công cụ phái sinh lãi suất, được minh hoạ trong hình dưới đây: Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Sơ đồ 3. Các loại công cụ phái sinh lãi suất
Phần tiếp theo của luận văn sẽ làm rõ hơn về cơ chế thực hiện của một số loại công cụ phái sinh lãi suất thường gặp.
Cơ chế thực hiện
- Nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro lãi suất bằng hợp đồng kỳ hạn lãi suất
Một trong những công cụ phái sinh có thể được sử dụng để phòng ngừa rủi ro lãi suất chính là các hợp đồng kỳ hạn. Người ta có thể phòng ngừa rủi ro lãi suất đối với mỗi loại tài sản cơ sở bằng các loại hợp đồng kỳ hạn đặc trưng khác nhau, như: hợp đồng kỳ hạn trái phiếu, hợp đồng kỳ hạn tiền gửi (Forward-Forward deposit – FFD), hay hợp đồng kỳ hạn lãi suất (Forward rate agreement _ FRA), trong đó, FRA là đại diện tiêu biểu nhất, được phát triển trước tiên và hiện nay, do tính hiệu quả của nó, FRA vẫn được các tổ chức tài chính toàn cầu thường xuyên sử dụng.
FRA là một hợp đồng kỳ hạn mà theo đó các bên tham gia đồng ý thanh toán cho nhau bằng tiền mặt khoản chênh lệch lãi suất (không có giao nhận khoản tiền gốc) của một khoản vay ngắn hạn. Ví dụ như, một “3×9 FRA” nghĩa là một hợp đồng kỳ hạn 3 tháng cho một khoản vay kéo dài 6 tháng, khoản vay sẽ được bắt đầu sau 3 tháng kể từ ngày ký kết hợp đồng, vì vậy, nó sẽ đáo hạn sau 9 tháng.
Trong FRA, hai bên sẽ đồng ý với nhau vào ngày hôm nay về việc trao đổi trong tương lai các dòng tiền phát sinh do chênh lệch trong việc trao đổi giữa lãi suất cố định và lãi suất thả nổi. Một bên giao dịch sẽ nhận lãi suất cố định, được ấn định và ngày ký kết hợp đồng, được gọi là lãi suất FRA; bên kia sẽ nhận lãi suất thả nổi, được gọi là lãi suất tham chiếu, vào một ngày được ấn định trong tương lai – gọi là ngày thanh toán hợp đồng, khoảng thời gian từ ngày ký kết đến ngày thanh toán hợp đồng chính là kỳ hạn của FRA. Libor và Euribor thường được sử dụng làm lãi suất thả nổi trong hợp đồng. Vào ngày thanh toán hợp đồng, hai bên sẽ thanh toán cho nhau khoản chênh lệch theo công thức: Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Khoản phải trả (P) = Giá trị danh nghĩa khoản vốn gốc x (lãi suất tham chiếu – lãi suất FRA) x (kỳ hạn FRA/360) (d)
Để hiểu rõ hơn về FRA, chúng ta hãy cùng xét một ví dụ sau: Giả sử vào thời điểm hiện tại, ngân hàng X:
- cho vay 100 triệu USD, lãi suất cố định 4,5%/năm, với kỳ hạn 6 tháng,và
- huy động được 100 triệu USD, lãi suất cố định 3%/năm, với kỳ hạn 3 tháng.
Như vậy, sau 3 tháng, ngân hàng X phải đối mặt với rủi ro lãi suất thị trường tăng lên và phải huy động với lãi suất lớn hơn 4,3%/năm, như vậy ngân hàng sẽ bị lỗ. Để chắc chắn mức thu nhập từ chênh lệch lãi suất cho vay và lãi suất huy động (tức là không phụ thuộc vào sự biến động của lãi suất huy động trên thị trường tại thời điểm sau 3 tháng nữa), thì ngay tại thời điểm hiện tại, ngân hàng X ký một “3×6 FRA” có giá trị danh nghĩa khoản vốn gốc là 100 triệu USD với một đối tác khác, trong đó:
- ngân hàng X sẽ đồng ý cho đối tác vay với lãi suất thả nổi là Libor-3 tháng sau 3 tháng nữa; đổi lại
- đối tác sẽ đồng ý cho ngân hàng vay với lãi suất cố định là 4,3%/năm – lãi suất FRA (hoặc thấp hơn 4,3%, tuỳ vào thoả thuận mà ngân hàng X đạt được với đối tác) sau 3 tháng nữa.
Đến ngày thanh toán hợp đồng (sau 3 tháng kể từ thời điểm hiện tại), sẽ có 2 trường hợp xảy ra:
Nếu Libor-3 tháng là 4,45% > 4,3%, thì phía ngân hàng sẽ được nhận từ đối tác một khoản do chênh lệch lãi suất, áp dụng công thức (d), là: P = 100 triệu USD x (0,0445 – 0,043) x (90/360) = 37.500 USD
Lúc này, ngân hàng sẽ phải huy động với lãi suất 4,45% (cao hơn mức 4,3%) để tiếp tục tài trợ cho khoản cho vay ban đầu, tức là ngân hàng sẽ bị lỗ, nhưng phần lỗ đó sẽ được bù đắp lại bởi khoản chênh lệch mà ngân hàng nhận được từ đối tác trong FRA.
Ngược lại, nếu Libor-3 tháng là 4,2% < 4,3%, thì ngân hàng X sẽ phải trả cho đối tác một khoản là: P = 100 triệu USD x (0,042 – 0,043) x (90/360) = – 25.000 USD
Lúc này, ngân hàng phải trả cho đối tác 25.000 USD, nhưng được bù đắp lại bởi khoản lãi mà ngân hàng thu được từ việc huy động vốn trên thị trường với lãi suất 4,2% (thấp hơn mức 4,3%) để tiếp tục tài trợ cho khoản vay ban đầu.
Trên thực tế, trong trường hợp xấu, ngân hàng X có thể phải huy động với mức lãi suất cao hơn Libor-3 tháng, nên ngân hàng không thể có được một sự phòng ngừa rủi ro hoàn hảo, nhưng ngân hàng đã hạn chế được rủi ro lãi suất do sự bất cân xứng trong kỳ hạn của tài sản nợ và tài sản có của mình. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro lãi suất bằng hợp đồng tương lai lãi suất
Hợp đồng tương lai lãi suất (Interest Rate Future) cũng là một công cụ để phòng ngừa rủi ro lãi suất tương tự như hợp đồng kỳ hạn lãi suất. Hợp đồng tương lai được giao dịch trên sàn giao dịch và có giá tỷ lệ nghịch với sự biến động của lãi suất, tức là giá trị của hợp đồng tương lai sẽ tăng khi lãi suất giảm và ngược lại. Thị trường cho các hợp đồng tương lai lãi suất rất minh bạch và có tính thanh khoản rất cao và các bên tham gia hợp đồng, ở vị thế trường hay đoản, đều có thể thoát khỏi hợp đồng tương lai bằng việc tham gia vào một hợp đồng tương lai khác ở vị trí ngược lại.
Một ngân hàng có thể sử dụng hợp đồng tương lai để phòng ngừa rủi ro cho từng bộ phận tài sản (có hoặc nợ) một cách riêng biệt, ví dụ như khi ngân hàng dự tính lãi suất huy động vốn có thể tăng trong tương lai, để phòng ngừa rủi ro đó, ngân hàng có thể bán các hợp đồng tương lai có tài sản cơ sở là các kỳ phiếu ngân hàng, việc phòng ngừa như vậy được gọi là phòng ngừa vi mô. Ngân hàng cũng có thể tiến hành phòng ngừa vĩ mô bằng cách sử dụng các hợp đồng tương lai để phòng ngừa rủi ro lãi suất do sự không cần xứng về thời lượng của hai vế của bảng cân đối tài sản.
- Chúng ta có thể xét một ví dụ về việc phòng ngừa vĩ mô của ngân hàng.
Giả sử ngân hàng X có tổng tài sản có A = 100 triệu USD có thời lượng là 7 năm, nợ phải trả L = 90 triệu USD có thời lượng là 5 năm, vậy vốn tự có của ngân hàng là E = A – L = 10 triệu USD. Lãi suất hiện tại trên thị trường là R = 10%/năm, tuy nhiên ngân hàng dự báo trong 3 tháng tới, lãi suất sẽ tăng lên 11%/năm, tức là DR = 1% = 0,01; áp dụng công thức (c), ta tính được khoản lỗ dự tính của ngân hàng trong trường hợp dự báo về lãi suất là đúng là:
Như vậy lúc này, để phòng ngừa rủi ro cho toàn bộ bảng cân đối tài sản, ngân hàng phải tiến hành các giao dịch tương lai sao cho khi lãi suất tăng từ 10%/năm lên 11%/năm, ngân hàng sẽ thu được một khoản lợi nhuận là 3,91 triệu USD để bù lại.
Bởi vì, giá của các hợp đồng tương lai phản ánh giá trị của chứng khoán cơ sở trong hợp đồng, nên khi lãi suất thị trường tăng, thị giá chứng khoán giảm, dẫn đến giá của các hợp đồng tương lai cũng giảm. Áp dụng công thức (a) ta có khi lãi suất thay đổi, giá các hợp đồng tương lai sẽ thay đổi là: Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Trong đó:
- DF là mức thay đổi về giá của hợp đồng tương lai
- F là giá trị ban đầu của hợp đồng tương lai
- DF là thời lượng của chứng khoán cơ sở
Giả sử ở đây, ngân hàng X thực hiện việc giao dịch các trái phiếu chính phủ có kỳ hạn 10 năm, lãi suất coupon 12%/năm, mệnh giá $100, dựa vào công thức tính thời lượng (a), ta tính được thời lượng của trái phiếu là:
- Như trên đã phân tích, để phòng ngừa rủi ro lãi suất thì: DE = DF = -3,91triệu USD
Như vậy, vào thời điểm hiện tại, ngân hàng phải tiến hành bán một hợp đồng tương lai với mức giá cố định là 71,68 triệu USD; ngày đáo hạn sau một tháng nữa kể từ ngày ký kết hợp đồng, tài sản cơ sở là trái phiếu chính phủ có kỳ hạn 10 năm, lãi suất coupon 12%/năm, mệnh giá $100.
Trên thực tế, ngân hàng không thể thực hiện được một hợp đồng tương lai như vậy bởi với giá trị 71,68 triệu USD, thì số lượng trái phiếu trong hợp đồng rất lớn, do đó, ngân hàng sẽ tiến hành nhiều hợp đồng tương lai. Giả sử trên sở giao dịch niêm yết giá mua của một hợp đồng tương lai với tài sản cơ sở là 1000 trái phiếu nói trên là 98.000 USD, vậy ngân hàng X cần phải tiến hành bán:
Từ ví dụ trên, ta có thể thấy rằng, các hợp đồng tương lai lãi suất cho phép ngân hàng, hoặc nhà đầu tư tăng hoặc giảm độ nhạy cảm của danh mục đầu tư đối với những thay đổi về tỷ lệ lãi suất mà không cần phải thực sự mua/bán trái phiếu. Bởi “độ nhạy cảm với sự thay đổi lãi suất” chính là một cách nói khác của “thời lượng”, nên các hợp đồng tương lai lãi suất cũng được xem như một cách để điều chỉnh thời lượng hiệu quả của một danh mục đầu tư.
- Nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng quyền chọn lãi suất
Các hợp đồng quyền chọn lãi suất (Interest Rate Option) cũng giống như hợp đồng kỳ hạn lãi suất (FRA), nhưng thay vào việc người nắm giữ FRA cam kết nhận một loại lãi suất và thanh toán lãi suất khác, thì hợp đồng quyền chọn lãi suất mang lại cho người nắm giữ quyền nhận một loại lãi suất và thanh toán một loại lãi suất khác.
Một hợp đồng quyền chọn mua lãi suất (Interest Rate Call) sẽ tất toán hết nếu lãi suất thị trường kết thúc ở mức cao hơn lãi suất đã thoả thuận. Người nắm giữ hợp đồng có quyền thanh toán lãi suất đã thoả thuận và nhận lãi suất thị trường, thông thường là LIBOR. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Một hợp đồng quyền chọn bán lãi suất (Interest Rate Put) sẽ tất toán hết nếu lãi suất thị trường kết thúc ở mức thấp hơn lãi suất đã thoả thuận. Người nắm giữ hợp đồng có quyền thanh toán lãi suất thị trường và nhận lãi suất đã thoả thuận. Lãi suất thoả thuận này cũng gọi là lãi suất sử dụng hay lãi suất thực hiện.
Tương tự với các FRA, các hợp đồng quyền chọn tất toán dựa trên cơ sở của sự chênh lệch giữa một loại lãi suất, thông thường là libor và lãi suất thực hiện hay lãi suất sử dụng, và khoản tất toán đó được tính theo công thức:
Khoản phải trả (P) = Giá trị danh nghĩa khoản vốn gốc x (lãi suất tham chiếu – lãi suất thực hiện) x (thời hạn hợp đồng/360) (f)
- Hợp đồng quyền chọn lãi suất có 3 dạng:
Quyền chọn chặn trên (Caps): Là hợp đồng quyền chọn mua lãi suất cho phép bên vay xác định một mức lãi suất trần. Vào ngày thực hiệp hợp đồng, người mua Caps sẽ được thanh toán khoản chênh lệch giữa lãi suất thị trường với mức lãi suất trần đã xác định từ người bán Caps. Thông thường, ngân hàng sẽ mua Caps khi ngân hàng dự tính phải chịu một khoản lỗ khi lãi suất thị trường tăng (xảy ra khi tài sản có có lãi suất cố định trong khi tài sản nợ lại có lãi suất thả nổi).
Quyền chọn chặn dưới (Floors): Là hợp đồng quyền chọn bán lãi suất cho phép bên cho vay xác định một mức lãi suất sàn. Nếu lãi suất thị trường giảm xuống dưới mức lãi suất sàn xác định trong quyền chọn, người bán Floor sẽ thanh toán khoản chênh lệch lãi suất cho người mua. Ngân hàng thường mua Floors khi ngân hàng dự tính phải chịu một khoản lỗ khi lãi suất thị trường giảm (tức là ngân hàng có chi phí cố định đối với tài sản nợ và tài sản có có lãi suất thả nổi).
Quyền chọn chặn hai đầu (Collars): Là hình thức kết hợp giữa việc mua một hợp đồng chặn trên với việc bán một hợp đồng chặn dưới, tạo ra một khoảng dao động xác định trước của lãi suất (trần – sàn). Ngân hàng mua Collars khi tài sản của họ chịu rủi ro khi lãi suất biến động mạnh. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Ta xét một ví dụ đơn giản sau:
Một ngân hàng sẽ cung cấp một khoản vay trong 90 ngày tới cho khách hàng theo lãi suất Libor cộng với chênh lệch là 1,5%; Libor hiện tại là 9%/năm; khoản tiền cho vay là 10.000.000 USD, thời hạn là 180 ngày và được hoàn trả cả gốc và lãi tại cuối thời hạn. Như vậy, ngân hàng phải đối mặt với rủi ro, sau 90 ngày nữa, Libor trên thị trường giảm và ngân hàng sẽ phải cho vay với “giá” thấp hơn. Để phòng ngừa rủi ro lãi suất này, ngân hàng sẽ tìm một đối tác và tiến hành mua một hợp đồng quyền chọn bán lãi suất thời hạn 90 ngày, theo đó, ngân hàng sẽ nhận lãi suất thoả thuận là 9%/năm và thanh toán theo Libor tại thời điểm hợp đồng đáo hạn, phí hợp đồng là 26.500 USD.
- Sau 90 ngày, sẽ có 2 trường hợp xảy ra:
Nếu Libor ³ 9%/năm, ngân hàng có quyền không thực hiện hợp đồng, và có thể cho vay với lãi suất Libor + 1,5% như đã thoả thuận với khách hàng; và như vậy, khoản lỗ mà ngân hàng phải chịu được giới hạn trong mức phí quyền chọn. Tại thời điểm hợp đồng đáo hạn, mức phí quyền chọn sẽ có giá trị là: (do vào thời điểm hiện tại, nếu không phải trả phí quyền chọn là 26.500, ngân hàng có thể cho vay khoản tiền này với mức lãi suất libor + 1,5% = 9% + 1,5% = 10,5%/năm)
Nếu Libor < 9%/năm, giả sử ở mức 7%/năm, ngân hàng sẽ nhận được một khoản tiền từ đối tác do chênh lệch lãi suất, tính theo công thức (f), là:
Lúc này, ngân hàng sẽ chỉ cho khách hàng vay được với mức lãi suất là Libor + 1,5% = 7% + 1,5% = 8,5%/năm, chứ không phải mức 10,5%/năm như mức mong muốn ban đầu, như vậy khoản lãi mà ngân hàng nhận được từ việc cho vay sẽ giảm đi:
Tuy nhiên, khoản lãi giảm này lại được bù đắp bởi khoản chênh lệch mà ngân hàng nhận được từ đối tác trong hợp đồng quyền chọn. Vậy, ngân hàng đã phòng ngừa được rủi ro lãi suất của mình.
Các hợp đồng quyền chọn lãi suất vốn rất hiệu quả trong việc phòng ngừa rủi ro lãi suất, tuy nhiên, cái khó của nghiệp vụ này là việc định giá hợp đồng quyền chọn, hay chính là việc xác định mức phí phải trả để có hợp đồng quyền chọn là bao nhiêu là phù hợp, để qua đó người nắm giữ hợp đồng có thể giới hạn rủi ro của mình. Hiện tại có rất nhiều mô hình để định giá quyền chọn, trong đó, mô hình cơ sở, xuất hiện lần đầu tiên là mô hình Black-Scholes do hai nhà nghiên cứu Fischer Black và Myron Scholes tìm ra. Tuy nhiên, trong khuôn khổ giới hạn, luận văn xin chưa đề cập đến mô hình này.
- Nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro bằng hợp đồng hoán đổi lãi suất
Hợp đồng hoán đổi lãi suất là một trong những công cụ được sử dụng phổ biến nhất trên thế giới để phòng ngừa rủi ro lãi suất. Một hợp đồng hoán đổi lãi suất (Interest rate Swap – IRS) là một thoả thuận giữa hai bên theo đó hai bên sẽ thực hiện trao đổi các dòng tiền lãi cho nhau, thông thường một bên sẽ nhận lãi suất cố định và bên còn lại sẽ nhận lãi suất thả nổi, tại những ngày xác định trước, gọi là những ngày giá trị giao dịch, dựa trên khung thời gian và khoản tiền danh nghĩa đã được xác định trước.
Xét về bản chất, IRS thực chất là việc chuyển đổi lãi suất thả nổi sang lãi suất cố định và ngược lại trên cơ sở nhận định của các bên tham gia hợp đồng IRS về xu hướng biến động của lãi suất trong tương lai. Nếu một bên đối tác nhận định trong thời gian hiệu lực của IRS, lãi suất thị trường sẽ tăng, bên đó sẽ muốn nhận lãi suất thả nổi. Ngược lại, nếu nhận định lãi suất sẽ không tăng hoặc có xu hướng giảm xuống, đối tác đó sẽ muốn nhận lãi suất cố định. Tương tự với FRA, Libor thường được lấy làm lãi suất thả nổi trong các IRS. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Ngoài IRS, thì một hợp đồng hoán đổi nữa cũng rất hay được sử dụng để phòng ngừa rủi ro lãi suất đó là hợp đồng hoán đổi tiền tệ chéo. Hoán đổi lãi suất giữa hai đồng tiền hay hoán đổi tiền tệ chéo (Cross currency swap): là giao dịch hoán đổi lãi suất (thường có kỳ hạn dài trên 1 năm) với việc trao đổi các dòng tiền trong tương lai bằng hai loại tiền tệ khác nhau giữa hai bên đối tác giao dịch. Trong giao dịch hoán đổi tiền tệ chéo thường có việc trao đổi lãi (theo lãi suất cố định hoặc thả nổi) của một đồng tiền sang lãi (theo lãi suất cố định hoặc thả nổi) của một đồng tiền khác. Số tiền gốc trong giao dịch có thể được hoán đổi vào đầu kỳ (nếu có), và/hoặc giảm/tăng dần trong kỳ, và vào cuối kỳ theo tỷ giá ngoại hối giao ngay được thống nhất tại thời điểm ban đầu khi thực hiện giao dịch.
- Lợi ích
Có thể nói, công cụ phái sinh đang ngày một phổ biến và được áp dụng nhiều hơn bao giờ hết đối với tất cả hàng hoá chính trên thị trường từ cổ phiếu, trái phiếu cho đến tiền tệ và hàng hoá như kim loại quý, năng lượng, sản phẩm nông nghiệp,… Sự phổ biến của các CCPS trên thị trường xuất phát từ tính linh hoạt và mềm dẻo của nó so với các công cụ khác. Thị trường sản phẩm phái sinh cho phép những người muốn giảm rủi ro của mình chuyển rủi ro cho những người ưa thích và sẵn sàng chấp nhận nó, đó là những nhà đầu cơ. Vì vậy, thị trường này rất có hiệu quả trong việc phân phối lại rủi ro giữa các nhà đầu tư. Cũng chính vì thế mà họ sẵn sàng cung cấp nhiều vốn hơn cho thị trường tài chính, điều này tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển, phát huy khả năng huy động vốn và giảm chi phí sử dụng vốn.
Ngoài ra, các CCPS còn có các lợi thế về hoạt động như: (i) chi phí giao dịch thấp hơn, (ii) tính thanh khoản cao hơn hẳn so với thị trường giao ngay do mức vốn để tham gia thị trường là tương đối thấp và tỷ suất sinh lời và rủi ro có thể được điều chỉnh ở bất cứ mức độ nào như mong muốn, (iii) các giao dịch bán khống được thực hiện dễ dàng hơn, nhà đầu tư có thể tìm kiếm được những khoản lợi nhuận đáng kể từ chênh lệch giá hay lãi suất.
Đối với các sản phẩm phái sinh lãi suất, lợi ích đem lại từ các công cụ này còn là: (i) giúp cho những người tham gia phòng ngừa hiệu quả rủi ro biến động lãi suất và tỷ giá trong trung và dài hạn. Rủi ro tài chính được phòng ngừa hay chi phí vốn được cố định sẽ giúp các doanh nghiệp dễ dàng tập trung hơn vào việc hoạch định các chiến lược kinh doanh; (ii) giúp các ngân hàng, doanh nghiệp tái cơ cấu dòng tiền và cân đối nguồn tài sản nợ có, phù hợp với hoạt động kinh doanh.
Trong một khảo sát của các nhà nghiên cứu kinh tế, thuộc Ngân hàng dự trữ liên bang Chicago, Hoa Kỳ, về giá trị của việc sử dụng CCPS lãi suất để quản trị rủi ro tại các ngân hàng ở Mỹ, họ đã chỉ ra rằng: các ngân hàng có sử dụng CCPS lãi suất để quản trị rủi ro có danh mục các khoản vốn cho vay tăng trưởng nhanh hơn, có thể huy động vốn với chi phí rẻ hơn, có cơ hội để phòng ngừa rủi ro đối với bảng cân đối tài sản và do đó rủi ro mất khả năng thanh toán cũng thấp hơn. Tuy các kết luận trên chỉ dựa trên cơ sở khảo sát các ngân hàng của Mỹ, nhưng với quy mô lớn mạnh và sự phát triển tiên tiến vượt bậc của ngành ngân hàng nước này, các kết luận trên cũng đủ tin cậy để chứng minh tính hiệu quả của việc sử dụng các công cụ phái sinh trong việc phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh ngân hàng. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Rủi ro
Tính hiệu quả của việc sử dụng các CCPS để phòng ngừa rủi ro lãi suất là không thể phủ nhận, tuy nhiên, đây không phải là các công cụ loại trừ rủi ro hoàn toàn. Đối với các ngân hàng, việc sử dụng các công cụ phái sinh, một mặt giúp ngân hàng phòng ngừa rủi ro lãi suất, nhưng mặt khác cũng có thể khiến ngân hàng phải đối mặt với chính rủi ro lãi suất. Những khoản thiệt hại khổng lồ từ các hợp đồng phái sinh mà những tập đoàn lớn như Proctor & Gamble, Gibson Greetings, The Orange County Investment Pool phải gánh chịu, và sự sụp đổ của ngân hàng tồn tại hơn 200 năm ở Anh – Barings PLC chính là những lời cảnh báo về rủi ro trong việc sử dụng các CCPS.
Trước hết, các bên tham gia vào các hợp đồng phái sinh nói chung đều phải đối mặt với 4 rủi ro cơ bản là: (i) rủi ro thị trường, là rủi ro đối với khoản thu nhập của các bên tham gia do sự vận động bất lợi của giá cả thị trường; (ii) rủi ro hoạt động, là rủi ro xảy ra thiệt hại do việc kiểm soát và các hệ thống không hợp lý, do lỗi của con người, hoặc do sự thất bại trong quản lý; (iii) rủi ro tín dụng từ phía đối tác, là rủi ro đối tác tham gia vào hợp đồng phái sinh không thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo hợp đồng của mình; (iv) rủi ro pháp lý, là rủi ro do hợp đồng phái sinh không đáp ứng được các quy định của pháp luật. Hợp đồng phái sinh là các hợp đồng theo luật pháp, giống như tất cả các hợp đồng khác, cần phải có một hành lang pháp lý để giải quyết những xung đột và tranh chấp xảy ra khi thực hiện các điều khoản của hợp đồng.
Với các CCPS lãi suất, ngoài những rủi ro trên, các bên tham gia vào các hợp đồng phái sinh lãi suất còn phải đối mặt với chính rủi ro lãi suất. Chúng ta đã biết rủi ro lãi suất bắt nguồn từ những thay đổi trong lãi suất thả nổi. Trong các hợp đồng hoán đổi lãi suất chuẩn, bên nhận trả lãi suất thả nổi sẽ gặp phải rủi ro lãi suất khi lãi suất thị trường tăng, còn bên nhận trả lãi suất cố định sẽ gặp phải rủi ro lãi suất khi lãi suất thị trường giảm (rủi ro của bên nhận trả lãi suất thả nổi trong trường hợp này cũng tương tự như rủi ro của người nắm giữ trái phiếu). Hay trong các hợp đồng quyền chọn lãi suất, bên bán hợp đồng quyền chọn sẽ được nhận phí hợp đồng, tuy nhiên, rủi ro của họ là không giới hạn khi lãi suất vận động theo chiều hướng bất lợi.
IV/ Kinh nghiệm về phòng ngừa rủi ro lãi suất thông qua các công cụ phái sinh và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
1. Tổng quan chung về sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro lãi suất tại một số nước trên thế giới
Trên thế giới, việc sử dụng CCPS để phòng ngừa rủi ro lãi suất rất phát triển, doanh thu và lợi nhuận từ các giao dịch này ngày càng tăng và chiếm một tỷ trọng tương đối lớn trong tổng giá trị giao dịch của các loại hợp đồng phái sinh. Trong đó, thị trường phái sinh lãi suất là thị trường phái sinh lớn nhất trên thế giới. Các nhà quan sát thị trường ước tính rằng vào tháng 5/2004, giá trị danh nghĩa của các hợp đồng phái sinh lãi suất đạt khoảng 60 nghìn tỷ đô la. Việc đo lường quy mô của thị trường này là tương đối khó, bởi việc giao dịch trên thị trường phái sinh lãi suất phần lớn được diễn ra dưới hình thức phi tập trung (OTC). Theo Hiệp hội quốc tế về phái sinh và hoán đổi (ISDA – International Swaps and Derivatives Association), 80% trong tổng số 500 công ty hàng đầu thế giới đã sử dụng công cụ phái sinh lãi suất để kiểm soát các dòng tiền của họ tính riêng trong tháng 4/2003.
Theo số liệu của Ngân hàng thanh toán quốc tế (BIS – Bank for International Settlements), năm 2007, tổng doanh thu từ các hợp đồng phái sinh lãi suất trên các thị trường phái sinh phi tập trung toàn cầu gia tăng đáng kể, trong đó doanh thu từ các hợp đồng hoán đổi lãi suất có giá trị lớn nhất, đạt khoảng 1.250 tỷ USD; tiếp đến là doanh thu từ các hợp đồng kỳ hạn, đạt khoảng 300 tỷ USD, và doanh thu từ các hợp đồng quyền chọn, đạt khoảng 250 tỷ USD (xem biểu đồ2).
- Biểu đồ 2. Doanh thu từ các hợp đồng phái sinh lãi suất
Cũng theo kết quả điều tra của BIS về doanh số hoạt động phái sinh lãi suất theo loại tiền tệ tại 54 nước và vùng lãnh thổ thì: năm 2007, đồng Euro đã duy trì được vị trí dẫn đầu doanh số trung bình ngày từ các CCPS lãi suất với 656 tỷ USD chiếm khoảng 38,9%, trong đó chủ yếu là từ thị trường hoán đổi, tiếp theo là Mỹ với 532 tỷ USD chiếm 31,6% với vai trò quan trọng của thị trường kỳ hạn và quyền chọn. Tuy nhiên, xét về tốc độ tăng trưởng thì các giao dịch bằng đồng bảng Anh và yên Nhật lại có mức tăng trưởng doanh số trung bình ngày cao nhất, lần lượt là 91% và 197,8% (năm 2007 so với năm 2004) (xem phụ lục1).
2. Kinh nghiệm từ một số quốc gia Châu Á Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
Tại châu Á, hầu hết thị trường phái sinh tại các quốc gia còn đang ở giai đoạn hết sức sơ khai. Theo khảo sát của BIS về thị trường phái sinh Châu Á năm 2006, giữa sự phát triển của thị trường và những giới hạn (hạn chế tự do hoá) trong chính sách của một quốc gia có mối liên hệ tỷ lệ nghịch rất chặt chẽ. Theo đó, hai trung tâm tài chính hàng đầu trong khu vực là Hongkong và Singapore đều có thị trường phái sinh phát triển tiến tiến với sự điều tiết của chính phủ ít nhất, trong khi các nước còn lại như Trung Quốc, Indonesia,…đều có thị trường phát triển ở mức thấp và mức độ can thiệp ở mức cao (xem hình số )
- Hình 1. Mức độ giới hạn chính sách và sự phát triển của thị trường phái sinh
Trong những năm trở lại đây, đánh giá được tầm quan trọng của các công cụ phái sinh đối với các nhà kinh doanh và đầu tư, đặc biệt trong điều kiện thị trường biến động, nhiều quốc gia trong khu vực đã cố gắng phát triển các thị trường phái sinh giao dịch qua Sở giao dịch. Đến tháng 3 năm 2004, sáu quốc gia Châu Á đã có thị trường tương lại về lãi suất và trái phiếu là: Hongkong, Singapore, Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia, Ấn Độ. Riêng Trung Quốc, một thị trường gần với Việt Nam và ít nhiều có sự tương đồng trong văn hoá, chính trị và kinh tế hơn so với các thị trường khác, thì theo kết quả khảo sát về thị trường phái sinh Châu Á năm 2006, quốc gia này chưa có thị trường tập trung cho các giao dịch hợp đồng tương lai lãi suất, cũng như thị trường OTC cho các hợp đồng hoán đổi lãi suất và hoán đổi tiền tệ chéo.
Thực tế tại mỗi quốc gia, khi bước đầu xây dựng thị trường phái sinh nói chung và thị trường phái sinh lãi suất nói riêng, họ đều tham khảo những quy định chung về việc thực hiện các giao dịch phái sinh của ISDA. Ví dụ như Thái Lan, NHTƯ nước này đã tham gia Chương trình nghiên cứu các NHTƯ do BIS tổ chức theo định kỳ 3 năm một lần với sự tham gia của hơn 50 NHTƯ của các nước trên thế giới. Những cuộc nghiên cứu định kỳ 3 năm này tập trung vào việc đánh giá và đưa ra giải pháp phát triển đối với thị trường phái sinh. Thái Lan đã tham gia những cuộc nghiên cứu như vậy 9 năm trước khi ban hành luật phái sinh, và lấy ý kiến của ISDA đối với dự thảo luật phái sinh của mình. Đây chính là một bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc xây dựng chính sách để xây dựng và phát triển thị trường phái sinh còn non trẻ của nước mình.
Tuy vậy, bên cạnh đó, mỗi quốc gia cũng đưa ra những quy định riêng để quản lý, đồng thời thúc đẩy thị trường phát triển sao cho phù hợp với tình hình phát triển của thị trường tài chính tiền tệ tại nước mình. Chúng ta có thể tham khảo kinh nghiệm của NHTƯ một số nước trong về quản lý giao dịch hoán đổi lãi suất như sau:
NHTƯ Singapore: Cho phép các NHTM, doanh nghiệp thực hiện các giao dịch hoán đổi lãi suất theo thông lệ quốc tế, các hợp đồng hoán đổi lãi suất được soạn thảo theo mẫu của ISDA; yêu cầu các NHTM, doanh nghiệp cung cấp hợp đồng và tài liệu liên quan đến các hợp đồng hoán đổi lãi suất để theo dõi và giám sát; không có những quy định hạn chế đối với NHTM về thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
NHTƯ Indonesia: Cho phép các NHTM, doanh nghiệp thực hiện các giao dịch hoán đổi lãi suất theo thông lệ quốc tế; ban hành quy trình mẫu về nghiệp vụ hoán đổi lãi suất để các NHTM có cơ sở xây dựng quy trình của riêng mình; có các quy định về điều kiện đối với NHTM được thực hiện hoán đổi lãi suất khi chênh lệch giữa số tiền lãi phải thu và số tiền lãi phải trả là số dương, nếu là số âm thì không vượt quá 10% so với vốn tự có (Mark to market); doanh nghiệp phải thực hiện đặt cọc để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán; NHTM phải báo cáo hàng tuần các báo cáo về giao dịch hoán đổi lãi suất.
NHTƯ Malaysia: Cho phép các NHTM, doanh nghiệp thực hiện các giao dịch hoán đổi lãi suất theo thông lệ quốc tế; không có những quy định hạn chế đối với NHTM về thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất.
NHTƯ Thái Lan: Cho phép các NHTM, doanh nghiệp thực hiện các giao dịch hoán đổi lãi suất theo thông lệ quốc tế; có quy định khống chế về chênh lệch giữa lãi suất thả nổi và lãi suất cố định tại thời điểm giao kết hợp đồng là không quá 3 lần.
NHTƯ Trung Quốc: Cho phép các NHTM, doanh nghiệp thực hiện các giao dịch hoán đổi lãi suất theo thông lệ quốc tế; có quy định khống chế về chênh lệch giữa lãi suất thả nổi và lãi suất cố định tại thời điểm giao kết hợp đồng là không quá 2 lần.
Như vậy, các nước trong khu vực đều cho phép các NHTM và doanh nghiệp thực hiện giao dịch hoán đổi lãi suất. Nhưng riêng đối với NHTM, NHTƯ còn ban hành thêm những quy định nhằm kiểm soát, hướng dẫn và quản lý giao dịch hoán đổi lãi suất:
Hạch toán ngoại bảng các giao dịch hoán đổi lãi suất để theo dõi và tính toán thanh toán ròng lãi suất hàng ngày đối với tất cả các hợp đồng hoán đổi lãi suất.
NHTM chỉ được thực hiện hoán đổi lãi suất khi chênh lệch giữa số tiền lãi phải thu và số tiền lãi phải trả là số dương, nếu là số âm thì không vượt quá 10% so với vốn tự có (Indonesia), hoặc chênh lệch giữa lãi suất thả nổi và lãi suất cố định tại thời điểm giao kết hợp đồng là không quá 3 lần (Thái Lan) hoặc 2 lần (Trung Quốc).
3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
- Đối với việc xây dựng thị trường phái sinh nói chung, Việt Nam cần:
Thứ nhất, tận dụng ưu thế của người đi sau, vận dụng kinh nghiệm phát triển của các nước đi trước để rút ngắn thời gian phát triển.
Thứ hai, muốn có thị trường phái sinh phát triển thì trước hết những thị trường cơ sở của nó như thị trường trái phiếu, thị trường ngoại hối phải phát triển. Quá trình phát triển của những thị trường này có sự tương tác qua lại và hỗ trợ nhau cùng phát triển. Thị trường phái sinh không thể tồn tại ngoài thị trường cơ sở. Tính minh bạch và tính thanh khoản của thị trường cơ sở là những nhân tố thành công cho thị trường phái sinh. Ngược lại. thị trường phái sinh phát triển sẽ là chất xúc tác để củng cố và thu hút thêm những người tham gia thị trường cơ sở, vì khi đó họ có đủ các công cụ phòng ngừa rủi ro cần thiết để tham gia các thị trường này.
Thứ ba, cần có sự chọn lọc trong phát triển các sản phẩm phái sinh. Việc lựa chọn giữa đa dạng hoá và tập trung nên dựa vào mức độ phát triển của từng thị trường. Trong khi các thị trường phát triển như Hongkong, Singapore nên tiếp tục phát triển thêm nhiều công cụ phòng chống rủi ro thì hầu hết các thị trường còn lại nên tập trung vào một số ít sản phẩm cơ bản. Nghiên cứu của BIS cho thấy các hợp đồng hoán đổi lãi suất thường xuyên được giao dịch tại Hàn Quốc, Hongkong, Đài Loan và Singapore, bởi tại các thị trường này chúng có tính thanh khoản rất cao. Tuy nhiên, điều này không phải luôn đúng với các thị trường còn lại, bởi tính thanh khoản của sản phẩm phái sinh còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác. Do vậy, tại những quốc gia mới bắt đầu xây dựng thị trường phái sinh như Việt Nam, nên lựa chọn những sản phẩm đơn giản, và có tính thanh khoản cao trên thị trường trong nước.
Thứ tư, cần có định hướng cho sự phát triển của thị trường giao dịch tập trung. Mặc dù thị trường phái sinh ở Việt Nam còn ở giai đoạn sơ khai nhưng tầm quan trọng của thị trường giao dịch tập trung cũng không nên xem nhẹ, nhất là trong giai đoạn đầu. Thị trường này sẽ cung cấp cho khách hàng sự minh bạch, giá cả hợp lý và hiệu quả cao.
Bên cạnh đó, để phát triển thị trường phái sinh lãi suất nói riêng, Việt Nam cần: Xây dựng được hệ thống các chỉ số (lãi suất, tỷ giá,…) đáng tin cậy, phản ánh đúng tình hình cung cầu của thị trường, để tham chiếu trong các giao dịch phái Sự kém phát triển của thị trường phái sinh lãi suất tại các nước Châu Á phần lớn là do độ tin cậy của lãi suất tham chiếu còn thấp và những quy định hạn chế thị trường. Đây cũng là một vấn đề mà Việt Nam đang gặp phải vì chúng ta vẫn chưa xây dựng được một chỉ số lãi suất phản ánh đúng cung cầu trên thị trường, cũng như các tham số đầy đủ để xây dựng đường cong lãi suất của thị trường. Khóa luận: Phòng ngừa rủi ro lãi suất của các công cụ phái sinh.
XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:
===>>> Khóa luận: Thực trạng phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh


Pingback: Khóa luận: Giải pháp phòng ngừa rủi ro lãi suất trong kinh doanh