Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc, mình nhận thấy rằng đề tài không chỉ giúp bản thân vận dụng hiệu quả những kiến thức đã học vào thực tế mà còn góp phần củng cố, mở rộng hiểu biết và tích lũy kinh nghiệm quý báu cho công việc và chuyên môn sau này. Với mong muốn hỗ trợ các bạn sinh viên đang trong quá trình học tập và làm khóa luận, mình xin chia sẻ đề tài khóa luận tốt nghiệp: Thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) của Trung Quốc trong ngành may mặc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam này như một tài liệu tham khảo hữu ích, hy vọng sẽ phần nào giúp các bạn định hướng tốt hơn khi nghiên cứu các vấn đề liên quan đến công tác đào tạo nguồn nhân lực trong doanh nghiệp.

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời đại toàn cầu hóa, nền kinh tế của một quốc gia có xu hướng bị chi phối bởi các tập đoàn kinh tế mà hình thức hoạt động chính là mạng lưới dày đặc các công ty mẹ và chi nhánh ở rất nhiều quốc gia khác nhau. Ở phạm vi quốc tế, các giá trị hình thành từ những công đoạn khác nhau của một ngành kinh doanh nào đó sẽ trở thành dòng chảy giá trị gia tăng toàn cầu. Các doanh nghiệp từ nhiều quốc gia trên thế giới sẽ trở thành những mắt xích quan trọng và có thể chi phối sự phát triển của chuỗi giá trị. Việc phân tích sự tham gia của các doanh nghiệp vào các công đoạn trong chuỗi giá trị toàn cầu chính là một phương pháp hữu hiệu để đánh giá tốt nhất năng lực cạnh tranh cũng như vai trò và phạm vi ảnh hưởng của quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Xu thế toàn cầu hoá có tác động đến tất cả các nước, đặc biệt là những nước đang phát triển, điều đó dẫn đến sự liên kết và phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước ngày càng chặt chẽ, do đó các nước dù giàu hay nghèo, dù lớn hay nhỏ cũng phải tìm cách nâng cao năng lực cạnh tranh của mình nếu như không muốn bị đánh bại trong cuộc chiến toàn cầu của nền kinh tế.

Trong nền kinh tế thế giới, ngành dệt may là một trong những ngành hình thành chuỗi giá trị toàn cầu sớm nhất. Trung Quốc là một quốc gia đã rất thành công khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu ngành may mặc. Để nâng cao khả năng cạnh tranh rộng khắp, các công ty đa quốc gia và xuyên quốc gia của Trung Quốc đã không ngừng mở rộng mạng lưới sản xuất hàng hoá của mình bằng cách đặt nhà máy sản xuất tại nhiều nước trên thế giới nhằm tối ưu các yếu tố sản xuất tư bản, công nghệ, sức lao động, nguyên vật liệu để tạo thành một hệ thống sản xuất qui mô quốc tế, có khả năng sản xuất một khối lượng sản phẩm khổng lồ. Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Bên cạnh đó Việt Nam là nước chưa thành công khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu ngành may mặc. Việt Nam có nền kinh tế – chính trị – xã hội tương đồng với Trung Quốc và cũng là quốc gia có lợi thế về nguồn nhân lực dồi dào, giá nhân công rẻ. Trong những năm gần đây Việt Nam đã rất chú trọng đến ngành may mặc, tuy nhiên hiện nay nước ta chủ yếu tham gia vào khâu sản xuất theo hợp đồng gia công cho những nhà sản xuất lớn hơn trong khu vực. Vì vậy, việc tìm hiểu thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc trong ngành may mặc sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm để nâng cao vị thế và năng lực canh tranh của ngành may mặc Việt Nam khi gia nhập thị trường thế giới. Chính vì thế tác giả đã chọn chủ đề: Thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) của Trung Quốc trong ngành may mặc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, làm đề tài cho luận văn thạc sỹ của mình.

2. Tình hình nghiên cứu

  • Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài:

Trên thế giới vào những năm 1990 tác giả Micheal Porter đã khởi xướng viết “Chuỗi giá trị toàn cầu”. Sau Micheal Porter, có nhiều nhà khoa học nghiên cứu sâu về đề tài này như Gary Gereffi – Duke University với bài nghiên cứu “The governance of global value chains” đăng trên tạp chí Review of in Political Economic tháng 4/2019; Raphael Kaplinski – Institute of development studies, “Wooden global value chain – perspectives for the developing countries in South Africa”, bài trong hội thảo Unido tổ chức tại Vienne năm 2019… Hiện nay đề tài này đang được nhiều các nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu.

  • Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam:

Ở Việt Nam khái niệm chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn mới mẻ, cho đến nay mới chỉ có vài công trình như: “Chiến lược và năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp dệt may Việt Nam, sau khi dỡ bỏ hệ thống hạn ngạch dệt may – cách tiếp cận trong chuỗi giá trị toàn cầu” của nhóm nghiên cứu do TS Phạm Thu Hương chủ trì.

  • Đề tài khoa học và công nghệ cấp bộ (Bộ Giáo dục và Đào tạo) “Nghiên cứu chuỗi giá trị toàn cầu (global value chain – GVC) và khả năng tham gia của các doanh nghiệp ngành điện tử Việt Nam” do TS Nguyễn Hoàng Ánh chủ nhiệm đề tài.
  • Công trình nghiên cứu của Bộ Thương Mại do PGS.TS Đỗ Thị Loan chủ nhiệm về “Đẩy mạnh việc tham gia chuỗi giá trị toàn cầu (global value chain – GVC) nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp may Việt Nam”.

Nhưng cho đến nay chưa có đề tài nào ở Việt Nam nghiên cứu về thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc trong ngành may mặc.

3. Mục đích nghiên cứu: Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Luận văn tập trung vào các mục đích cơ bản:

  • Làm rõ lý luận về chuỗi giá trị toàn cầu, chuỗi giá trị may mặc thế giới và đặc điểm của chúng.
  • Nghiên cứu thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu trong ngành may mặc của Trung Quốc.
  • Đánh giá mức độ tham gia của các doanh nghiệp may mặc Việt Nam trong chuỗi giá trị may thế giới để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

4. Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đáp ứng được những mục đích trên, luận văn phải đáp ứng được những nhiệm vụ sau:

  • Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài.
  • Tìm hiểu thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu trong ngành may mặc của Trung Quốc.
  • Tìm hiểu mức độ tham gia của các doanh nghiệp may mặc Việt Nam trong chuỗi giá trị may mặc thế giới và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là chuỗi giá trị may mặc toàn cầu, việc tham gia của các doanh nghiệp may mặc Trung Quốc, cũng như mức độ, phạm vi ảnh hưởng của các doanh nghiệp may mặc Trung Quốc trong chuỗi giá trị dệt may thế giới trên hai phương diện: khai thác lợi ích của chuỗi để tham gia tốt hơn và dần dần gây những ảnh hưởng nhất định đến các khâu khác nhau trong chuỗi giá trị.

Phạm vi nghiên cứu: tình hình hoạt động ngành may mặc của Trung Quốc và Việt Nam trong giai đoạn từ 2021 đến 2025.

6. Phương pháp nghiên cứu Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài dự định sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết về chuỗi giá trị toàn cầu. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu trong ngành may mặc của Trung Quốc. Phương pháp thống kê, so sánh cũng được vận dụng triệt để cùng với sự hỗ trợ của các công cụ minh họa như bảng biểu, sơ đồ, hình vẽ.

7. Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương:

  • Chương I: Những vấn đề lý luận cơ bản về chuỗi giá trị toàn cầu trong ngành may mặc
  • Chương II: Thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc trong ngành may mặc
  • Chương III: Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ngành may mặc

CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU TRONG NGÀNH MAY MẶC

1.1. Tổng quan về chuỗi giá trị toàn cầu

1.1.1. Các khái niệm về chuỗi giá trị

  • Chuỗi giá trị là gì?

Ngày nay cùng với trào lưu toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới thì doanh nghiệp nào có thể thống lĩnh toàn bộ chuỗi giá trị? doanh nghiệp dựa vào thế mạnh của mình để tham gia vào chuỗi giá trị bằng cách chuyên môn hóa từng giai đoạn. Theo quan điểm của đồng tác giả cuốn “handbook for value chain”, Raphael Kaplinsky và Mike Morris, (2018) thì: “chuỗi giá trị là một chuỗi các hoạt động cần thiết để biến một sản phẩm hay dịch vụ từ khi còn là ý tưởng thông qua nhiều công đoạn sản xuất khác nhau (bao gồm sự kết hợp giữa những yếu tố là biến đổi vật chất và dịch vụ của các nhà sản xuất) đến khi được phân phối đến tay người tiêu dùng cuối cùng kể cả việc xử lý sản phẩm đã qua sử dụng”. [30].

Theo quan điểm của tiến sĩ kinh tế học Michael Porter, trường Harvard school (1985): Chuỗi giá trị gồm toàn bộ các hoạt động gia tăng giá trị bắt đầu từ khâu cung cấp nguyên liệu đến sản xuất, chế biến, lưu kho hàng hoá, marketing và cung cấp dịch vụ hậu mãi‟. Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

  • Thật vậy, chuỗi giá trị có thể được hiểu theo hai nghĩa đó là nghĩa rộng và nghĩa hẹp. [29].

Theo nghĩa rộng: chuỗi giá trị được hiểu theo nghĩa rộng là một phức hợp các hoạt động do nhiều người tham gia (người sản xuất sơ cấp, người gia công chế biến, nhà phân phối, nhà cung cấp các dịch vụ…) để biến nguyên liệu thô thành thành phẩm đưa ra bán ở thị trường.

Theo nghĩa hẹp: chuỗi giá trị bao gồm một loạt các hoạt động của một doanh nghiệp để sản xuất ra một sản phẩm hay dịch vụ nhất định. Các hoạt động này bao gồm nhiều giai đoạn: giai đoạn đưa ra ý tưởng, thiết kế sản phẩm, chuẩn bị nguyên vật liệu, sản xuất, marketing, phân phối sản phẩm và hậu mãi. Tất cả những hoạt động này liên kết với nhau thành “chuỗi” kết nối giữa người sản xuất và người tiêu dùng.

  • Chuỗi giá trị giản đơn

Chuỗi giá trị giản đơn bao gồm toàn bộ các hoạt động nhằm biến một sản phẩm hay dịch vụ từ chỗ ý tưởng qua các công đoạn sản xuất, chế biến, phát triển, phân phối đến người tiêu dùng cuỗi cùng và dịch vụ sau bán hàng, thanh lý hay tái chế (hình 1.1). [30, tr 4]

  • Hình 1.1. Bốn liên kết trong chuỗi giá trị giản đơn

Qua đó ta thấy chuỗi giá trị là một thực thể phức tạp bao gồm nhiều công đoạn mà nhà sản xuất chỉ là một trong số mắt xích tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm. Mặc dù chuỗi giá trị thường được mô tả là chuỗi liên kết theo chiều dọc nhưng các liên kết trong chuỗi thường có quan hệ hai chiều thuận nghịch, như việc thiết kế không chỉ tác động đến tính chất của quá trình sản xuất và marketing mà bản thân nó còn phải chịu tác động ngược của các liên kết trong chuỗi.

Tóm lại, chuỗi giá trị bao gồm toàn bộ các hoạt động cần thiết để đưa một sản phẩm từ nhận thức, quan niệm tới tay người tiêu dùng cuối cùng và xa hơn. Chuỗi này bao gồm các công việc như thiết kế, sản xuất, marketing, phân phối và dịch vụ khách hàng.

  • Chuỗi giá trị mở rộng Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Trên thực tế, chuỗi giá trị không chỉ là những liên kết như trong chuỗi giá trị giản đơn mà nó còn được phát triển thêm các liên kết khác nhau. Chuỗi giá trị gỗ là một ví dụ điển hình của chuỗi giá trị mở rộng bởi vì các liên kết trong chuỗi giá trị gỗ được phát triển bắt đầu từ hoạt động gieo hạt, cung cấp hóa chất, bơm nước để trồng rừng, sau đó gỗ được khai thác và đưa về xưởng để làm nguyên liệu cho các nhà máy sản xuất đồ nội thất. Doanh nghiệp sử dụng máy móc, các chất liệu phụ trợ như keo dính, sơn để làm ra các sản phẩm nội thất từ gỗ theo yêu cầu của thị trường và khách hàng đến từ những quốc gia khác nhau. Và tùy thuộc vào yêu cầu của thị trường, đồ gỗ nội thất được phân phối qua các khâu trung gian khác nhau rồi mới đến tay người tiêu dùng cuối cùng. (Xem hình 1.2). [30, tr 5].

Hình 1.2: Chuỗi giá trị đồ gỗ nội thất

  • Chuỗi giá trị kết hợp

Chuỗi giá trị kết hợp về bản chất là sự kết hợp bởi các chuỗi đơn lẻ tại đó các nhà cung cấp chính có thể tham gia vào việc gia tăng giá trị trong những chuỗi khác nhau. Chuỗi giá trị của ngành sản xuất giấy và bột giấy; ngành sản xuất đồ gỗ nội thất và ngành khai thác khoáng sản là những chuỗi đơn lẻ nhưng nguyên liệu được cung cấp cho những ngành sản xuất này đều bắt nguồn từ ngành lâm nghiệp. Và vai trò của từng chuỗi giá trị đơn lẻ là tương đương nhau. (xem hình 1.3 dưới đây). [30, tr 6]

  • Hình 1.3. Chuỗi giá trị kết hợp

Trong một vài trường hợp, những chuỗi này chỉ thu hút một lượng khách hàng nhỏ; hoặc cũng có khi lượng khách hàng của các chuỗi này được phân bổ đều nhau. Và thị phần mà chuỗi giá trị kết hợp tạo ra tại những thời điểm khác nhau thì không giống nhau. Sự thay đổi về chiến lược kinh doanh và công nghệ của một ngành sản xuất nào đó có thể làm cho lượng khách hàng nhà cung cấp nhỏ có khả năng phát triển mạnh trong tương lai. Hơn nữa, thị phần sẽ ảnh hưởng đến vị thế của một nhà cung cấp nào đó trong chuỗi, những người kiểm soát công nghệ chủ chốt hoặc nguyên liệu sản xuất.

1.1.2. Khái niệm chuỗi giá trị toàn cầu Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

  • Định nghĩa:

Theo Bruce Kogut, giáo sư trường Wharton School of business, Đại học Pensylvania, thì về cơ bản chuỗi giá trị toàn cầu là Một tiến trình trong đó công nghệ được kết hợp với các nguồn nguyên liệu và lao động. Các nguồn đầu vào này được sản xuất, lắp ráp, marketing và phân phối. Một doanh nghiệp đơn lẻ ở một quốc gia có thể chỉ là một mắt xích trong dây chuyền này hoặc cũng có thể được hợp nhất theo chiều dọc trên phạm vi rộng.

Đặc điểm cơ bản của xu hướng toàn cầu hoá nền kinh tế thế giới là việc các tập đoàn kinh tế lớn đã áp dụng chiến lược tìm kiếm nguồn nguyên liệu sản xuất ở nhiều quốc gia và các vùng lãnh thổ khác nhau nhằm tối thiểu hoá chi phí, tăng trưởng doanh số. Ở phạm vi toàn cầu, việc các doanh nghiệp liên kết với nhau bằng cách ký các hợp đồng hợp tác sản xuất đã thiết lập nên hai mạng lưới kinh tế toàn cầu. Do sự chuyên môn hoá vào từng khâu nhất định trong chuỗi giá trị nên không doanh nghiệp nào có thể thống lĩnh toàn bộ chuỗi giá trị. Vì vậy, doanh nghiệp khai thác lợi thế của mình để tham gia vào chuỗi một cách có hiệu quả nhất.

  • Phân loại chuỗi giá trị toàn cầu

Tùy theo tính chất và đặc thù của từng ngành, quy mô sản xuất, mức độ sử dụng nhiều vốn, công nghệ hay lao động mà mỗi chuỗi giá trị cũng mang những tính chất khác nhau thể hiện ở mối liên kết và tính chất của quan hệ giữa các tác nhân trong chuỗi. Theo xu hướng hiện nay thì các công ty thường tham gia vào tiến trình toàn cầu hóa bằng việc thiết lập hai mạng lưới kinh tế toàn cầu. Một là chuỗi giá trị do người sản xuất chi phối và hai là chuỗi giá trị do người mua chi phối.

Chuỗi giá trị do người sản xuất chi phối (producer driven) là những chuỗi mà trong đó các công ty có qui mô lớn như TNCs, MNCs đóng vai trò chủ đạo trong chuỗi giá trị do người sản xuất chi phối và điều phối mạng lưới sản xuất (bao gồm cả việc phát triển thượng nguồn và hạ nguồn) đồng thời họ cũng là những tác nhân kinh tế quan trọng trong việc tìm kiếm lợi nhuận và kiểm soát các liên kết yếu hơn gồm những nhà cung cấp nguyên liệu thô, linh kiện và các liên kết mạnh gồm những hãng phân phối và bán lẻ. [28]. Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Các ngành công nghiệp điển hình áp dụng hình thức này là ô tô, máy bay, máy tính, ngành công nghiệp nặng và sản xuất chất bán dẫn. Lợi nhuận thu được chủ yếu dựa vào qui mô sản xuất, doanh số và việc ứng dụng những công nghệ tiên tiến của thế giới để đạt được những giá trị vô hình và những khoản lợi nhuận khổng lồ. Các công ty hàng đầu trong chuỗi giá trị do người sản xuất chi phối thường là các tập đoàn sản xuất.

Chuỗi giá trị do người mua chi phối (buyer driven) là những chuỗi tập đoàn bán lẻ, các hãng sản xuất trực tiếp, gián tiếp là những tác nhân kinh tế quan trọng và điển hình trong chuỗi giá trị do người mua chi phối. Những chủ thể này đóng vai trò chủ đạo trong việc thiết lập nên mạng lưới sản xuất phi tập trung ở nhiều nước xuất khẩu đặc biệt ở các nước đang phát triển. Do các nước đang phát triển thường theo đuổi chiến lược đẩy mạnh sản xuất hướng hướng về xuất khẩu nên nhiều ngành công nghiệp của những quốc gia này đòi hỏi nhiều lao động đặc biệt là những ngành sản xuất hàng tiêu dùng công nghiệp như ngành may mặc, da giầy, đồ chơi, thủ công mỹ nghệ và điện tử gia dụng. Các nhà cung cấp phụ ở những nước đang và chậm phát triển đảm nhận khâu hoàn thiện sản phẩm cho những người mua nước ngoài. Họ phải cam kết sản xuất theo thiết kế, yêu cầu kỹ thuật của các hãng bán lẻ, các nhà sản xuất gián tiếp lớn trên thế giới.

  • Bảng 1.1. So sánh chuỗi giá trị do người mua và người sản xuất chi phối

1.1.3. Quản lý chuỗi giá trị Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

  • Điều hành chuỗi giá trị

Điều hành chuỗi giá trị có thể được định nghĩa là “sự điều phối phi thị trường của các hoạt động kinh tế. sự điều phối này được hoạt động thông qua hãng hay một số hãng đặt ra những tiêu chí mà doanh nghiệp khác phải tuân theo. hãng hay các hãng thực hiện việc chi phối này được gọi là hãng đầu tàu”. Đây là hãng khởi đầu của các dòng chảy của các loại nguồn lực và thông tin dọc theo chuỗi thông qua phát triển sản phẩm marketing và tiếp thị sản phẩm cuối cùng. Nếu như trong một chuỗi mà không có sự điều hành thì chỉ là một tập hợp các hãng có mối quan hệ bình thường và trao đổi dựa trên thị trường. Tại mỗi công đoạn trong chuỗi, khi tiến hành sản xuất đều phải trả lời ba câu hỏi:

  • Sản xuất cái gì?
  • Sản xuất như thế nào?
  • Sản xuất bao nhiêu và lịch trình sản xuất?

Nhưng trên thực tế không chỉ đơn thuần sản xuất ra những sản phẩm tốt với giá cả phù hợp là có thể tham gia vào thị trường thế giới mà còn có những tiêu chí khác buộc phải tuân thủ theo, đó là các thị trường khác nhau lại có những đòi hỏi khác nhau. Cơ sở để nảy sinh yêu cầu quản lý trong chuỗi chính là khách hàng, hay nói đúng hơn chính là rủi ro. Trong nghiên cứu “Governance in global value chain: An analytic framework”, đồng tác giả Gary Gereffi và Timothy Sturgeon (Học viện công nghệ Massachusetts) đã xác định ba nhân tố quan trọng tác động đến vai trò quản lý và sự biến động trong chuỗi giá trị toàn cầu: mức độ phức tạp của hoạt động kinh doanh, ngành kinh doanh, khả năng phối hợp các hoạt động trong chuỗi và mức độ cạnh tranh của các nhà cung cấp.

  • Nâng cấp trong chuỗi giá trị

Khái niệm nâng cấp trong chuỗi giá trị được đề cập đến đó là sự chuyển dịch mà một hay một nhóm các hãng thực hiện để nâng cao vị thế cạnh tranh của mình trong chuỗi giá trị. Quá trình nâng cấp là quá trình các chủ thể kinh tế: quốc gia, doanh nghiệp, người lao động chuyển từ hoạt động tạo ra giá trị thấp sang hoạt động có giá trị cao hơn trong mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Theo Kaplinsky: vấn đề then chốt trong quá trình nâng cấp chính là khả năng sáng tạo nhằm đảm bảo sự đổi mới không ngừng trong sản phẩm cũng như trong cả quy trình. Thế nhưng chỉ đổi mới thôi chưa đủ, bởi nếu khả năng tốc độ đổi mới chậm hơn đối thủ cạnh tranh thì sẽ làm giảm thị phần và giá trị gia tăng thu về. Hiện tượng này được gọi là “tăng trưởng gây bần cùng hóa”. Do đó sự đổi mới được đặt trong mối quan hệ với môi trường cạnh tranh và quá trình này được gọi là nâng cấp. Theo ông, một doanh nghiệp có thể theo đuổi bốn loại hình nâng cấp sau [30]:

Thứ nhất là nâng cấp quy trình: tức là nâng cao hiệu quả của toàn bộ quá trình sản xuất hay cung cấp dịch vụ của từng mắt xích/tác nhân trong chuỗi (như giảm phế liệu, chi phí hao tổn…) cũng như giữa các liên kết trong chuỗi (như mạng lưới phân phối nhanh gon, kịp thời…) hoặc chuyển từ sản xuất thủ công sang sản xuất hàng loạt hay từ sản xuất hàng loạt sang sản xuất những sản phẩm có sự khác biệt hóa. Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Thứ hai là nâng cấp sản phẩm: chuyển sang sản xuất sản phẩm mới, tinh vi hơn hoặc cải tiến sản phẩm cũ nhanh hơn đối thủ cạnh tranh và đem lại giá trị cao hơn.

Thứ ba là nâng cấp trong nội bộ chuỗi: có nhiều khả năng nâng cấp tồn tại trong một chuỗi giá trị cụ thể như làm tăng giá trị gia tăng bằng cách thay đổi các hoạt động trong doanh nghiệp (ví dụ như quyết định tự đảm nhận hay chuyển công việc kế toán, dịch vụ hậu cần cho doanh nghiệp khác ngoài chuỗi) hay chuyển bớt hoặc nhận thêm một phần hoạt động cho các doanh nghiệp khác trong chuỗi (nâng cấp chức năng). Ngoài ra nếu một nhà sản xuất nào đó có thể lôi kéo các hãng tàu lớn có tên tuổi hơn vào danh sách khách mua hàng để mở rộng hay nâng giá bán của mình lên (nâng cấp mạng)

Thứ tư là nâng cấp liên chuỗi: chuyển sang một chuỗi giá trị mới dựa trên những kỹ năng kinh nghiệm học hỏi được từ việc tham gia vào một chuỗi, ví dụ như doanh nghiệp Đài Loan đã chuyển từ sản xuất đài bán dẫn xách tay sang máy tính, ti vi, màn hình máy tính, máy xách tay và hiện nay là điện thoại wap (wireless application protocol phones). Theo phạm vi tiến hành có thể chia thành những mô hình nâng cấp như: ở tại nhà máy, trong mạng lưới giữa các doanh nghiệp, trong nền kinh tế và trong khu vực.

1.1.4. Lợi ích của việc tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu

Cùng với sự phân công lao động ngày càng sâu sắc và tính chuyên môn hoá trong hoạt động sản xuất sản phẩm công nghiệp thì cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt. Hiệu quả sản xuất là điều kiện cần thiết trong việc thâm nhập thành công thị trường toàn cầu. Việc tham gia vào thị trường toàn cầu cho phép doanh nghiệp duy trì thu nhập, gia tăng giá trị qua các công đoạn để từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của mình.

  • Nâng cao tính chuyên môn hoá trong từng công đoạn sản xuất

Khi sự phân công lao động phát triển vượt ra khỏi biên giới quốc gia của một nước, các quốc gia có thể đảm nhiệm những công đoạn nhất định khi tham gia vào chuỗi giá trị của một ngành sản xuất nào đó. Adam Smith cho rằng sự phân công lao động được quyết định bởi qui mô của thị trường. Theo quan điểm này thì những thị trường có qui mô nhỏ sẽ rất khó đạt được sự chuyên môn hoá cao. Chẳng hạn, nếu một doanh nghiệp chỉ sản xuất một lượng ghế nhỏ thì họ sẽ không phải thuê nhiều lao động và bản thân doanh nghiệp đó sẽ phải thực hiện tất cả các khâu sản xuất cần thiết để hoàn thiện sản phẩm. Nhưng một khi thị trường được mở rộng thì nhà sản xuất sẽ có cơ hội gia tăng lợi nhuận và mức sản lượng lớn đòi hỏi họ phải thuê nhân công đặc biệt là những người thợ có tay nghề để chuyên môn hoá vào công đoạn sản xuất. Sự chuyên môn hoá sẽ giúp cho doanh nghiệp gia tăng giá trị một cách có hiệu quả hơn khi tham gia vào chuỗi bởi vì người lao động sẽ không phải mất thời gian cho quá nhiều thao tác công việc mà họ chỉ phải tập trung vào những công đoạn sản xuất nhất định phù hợp với chuyên môn của họ.

Việc doanh nghiệp của một quốc gia nào đó trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị toàn cầu và đảm nhận những khâu nhất định cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đó phải đối mặt với sự cạnh tranh trong toàn bộ hệ thống. Việc lựa chọn các yếu tố đầu vào – hàng hoá và dịch vụ – trong chuỗi sản xuất cho phép doanh nghiệp có thể đánh giá được vai trò và khả năng tạo giá trị của mình trong toàn chuỗi.

  • Tăng hiệu quả sản xuất cho doanh nghiệp Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Việc đánh giá hoạt động kinh doanh và thương mại của doanh nghiệp theo từng công đoạn (phương pháp chuỗi giá trị) sẽ giúp hiểu được những thuận lợi và khó khăn của một doanh nghiệp hoặc quốc gia trong việc chuyên môn hoá sản xuất hàng hoá hơn và cung ứng dịch vụ. Mối liên hệ giữa các công ty và người tiêu dùng sẽ có ảnh hưởng nhất định đến khả năng đạt được những lợi ích nhất định khi tham gia thị trường toàn cầu.

Có thể nói rằng thước đo hoạt động sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp là lợi nhuận và nếu theo quan điểm của chuỗi giá trị thì hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp được đo bằng lượng giá trị gia tăng ở những khâu nhất định. Giai đoạn sau chiến tranh đặc biệt là ở hai thập kỷ cuối của thế kỷ 20, có rất nhiều doanh nghiệp tăng hiệu quả sản xuất của mình bằng cách mở rộng hoạt động tìm kiếm nguồn nguyên liệu sản xuất và giảm chi phí sản xuất ở qui mô toàn cầu.

Việc chuyên môn hoá sản xuất theo từng công đoạn của chuỗi giá trị sẽ giúp điều chỉnh tốt hơn toàn bộ chu kỳ sản xuất và cả sự liên kết với thị trường tiêu dùng cuối cùng để từ đó làm cho qui trình sản xuất một sản phẩm nào đó sẽ trở nên hoàn thiện hơn. Mô hình liên kết hình tam giác của Gereffi trong chuỗi giá trị hàng may mặc cũng phát huy mạnh mẽ hiệu quả hoạt động của các chủ thể tham gia chuỗi. Theo đó các hãng sản xuất hàng may mặc của Hồng Kông sẽ sản xuất trực tiếp cho thị trường Mỹ. Khi doanh thu giảm do hàng may mặc xuất khẩu bị áp đặt hạn ngạch thì các hãng lại thay đổi chức năng hoạt động trong chuỗi bằng cách ký các hợp đồng sản xuất với các nước thứ 3 đầu tiên là Trung Quốc đại lục và sau đó là Mauritius – rồi xuất khẩu sản phẩm sang thị trường tiêu dùng cuối cùng. Tuy nhiên gần đây hai hãng Pringle và Tommy Hilfiger đã bán những sản phẩm có nhãn hiệu của riêng mình hoặc là mua những gian hàng bán lẻ ở Châu Âu và Nam Mỹ.

Tóm lại, việc tham gia vào chuỗi giá trị sẽ tăng khả năng chuyên môn hoá từ đó tăng hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp lớn thực hiện chiến lược tìm kiếm nguồn cung cấp với chi phí rẻ ở những nước đang và chậm phát triển còn những doanh nghiệp vừa và nhỏ sẽ sản xuất sản phẩm tốt hơn để cung ứng và thu lợi nhuận nhiều hơn.

  • Tăng thu nhập cho các chủ thể trong chuỗi Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Khi tiến trình toàn cầu hoá ngày càng phát triển, thì mô hình phân phối thu nhập giữa các quốc gia và các công ty đã ngày càng trở nên phức tạp. Mối liên hệ giữa các hoạt động kinh tế ở qui mô toàn cầu với khả năng đáp ứng nhu cầu khiến cho thu nhập phát sinh từ những hoạt động kinh tế này đã ngày càng trở nên lỏng lẻo. Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới đang rất năng động hiện nay, sự chuyên môn hoá vào từng khâu của công đoạn trong chuỗi sẽ làm tăng hiệu quả sản xuất của các chủ thể và từ đó giúp gia tăng thu nhập của doanh nghiệp. Tuy nhiên các doanh nghiệp khác nhau ở phạm vi quốc gia hoặc toàn cầu thì thu nhập của họ tuỳ thuộc vào việc doanh nghiệp đó có khả năng chiếm lĩnh khâu nào trong chuỗi. Trong chuỗi giá trị của một ngành kinh doanh nào đó, các doanh nghiệp, khu vực hoặc quốc gia đều có khả năng liên kết và hoạt động như một mạng lưới toàn cầu. Nhìn ở phạm vi toàn cầu thì sự liên kết giữa các doanh nghiệp ở các quốc gia khác nhau sẽ ảnh hưởng đến mức thu nhập của toàn bộ hệ thống và là cơ sở của những nỗ lực gia tăng giá trị của các chủ thể. Hơn nữa, việc tham gia vào chuỗi giá trị sẽ tạo động lực gia tăng thu nhập của các chủ thể trong chuỗi.

Việc gia tăng thu nhập của doanh nghiệp khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cũng bị ảnh hưởng bởi các rào cản thương mại bởi vì rào cản cũng làm hạn chế năng lực cạnh tranh nhưng rào cản càng lớn thì doanh nghiệp càng có khả năng tăng lợi nhuận. Vì vậy, lợi nhuận phản ánh hình thức nhu nhập của doanh nghiệp trong mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Thu nhập được phân phối trong chuỗi giá trị toàn cầu có thể được thực hiện bằng các nguồn vốn đầu tư khác nhau như vốn đầu tư mạo hiểm, vốn công nghệ, vốn lao động, nguồn tài nguyên và các nguồn cung cấp nguyên liệu đầu vào cho quá trình gia tăng giá trị. Việc tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp sẽ giúp gia tăng thu nhập ở các công đoạn. mức sản lượng do lao động tạo ra chính là nhân tố quan trọng duy trì thu nhập của doanh nghiệp khi tham gia chuỗi.

1.2. Tổng quan về chuỗi giá trị toàn cầu trong ngành may mặc Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

1.2.1. Khái niệm về chuỗi giá trị toàn cầu ngành may mặc

Khái niệm: “chuỗi giá trị may mặc toàn cầu là quá trình sản xuất sản phẩm hàng may mặc được tạo ra bởi nhiều quốc gia hợp lại, qua nhiều công đoạn trong chu trình của chuỗi giá trị từ khâu sản xuất nguyên liệu, thiết kế, may thành sản phẩm rồi phân phối đến các nhà bán buôn, bán lẻ…”

Chuỗi giá trị toàn cầu ngành may mặc được hình thành và phát triển từ những thậo niên 70 của thế kỷ 20 khi mà các công ty đa quốc gia và xuyên quốc gia bắt đầu nhận ra sự cần thiết phải tái cơ cấu và hợp lý hóa lại sản xuất và phân phối hàng may mặc, tìm nguồn lao động nhiều và rẻ ở những nước đang và chậm phát triển. ngành công nghiệp may mặc trước đó chỉ hoạt động trên phạm vi địa lý hẹp. [4]. Những hãng lớn thường tiến hành từ khâu nguyên liệu đầu vào, thiết kế, sản xuất đến marketing ở cùng một địa điểm hoặc những địa điểm lân cận đó để tạo điều kiện cho việc đi lại thuận lợi. Đối với những hãng có nhiều nhà máy thì khâu thiết kế và marketing được tiến hành tại trụ sở chính còn khâu sản xuất vẫn cùng một nơi, một sản phẩm may mặc từ lúc bắt đầu đến khi hoàn thiện đều được sản xuất tại một địa điểm. Vào những năm 1980 các nước trong khối EU, Trung Quốc, Mỹ, Ấn Độ là những nước dẫn đầu về xuất khẩu hàng may mặc nhờ tận dụng được lợi thế về của chuỗi giá trị may mặc toàn cầu do người mua chi phối. Ví dụ như Trung Quốc tận dụng được nguồn nhân công và nguyên liệu rẻ, mỹ thì có lợi thế về khả năng tiên tiến của công nghệ và thiết kế sản phẩm, họ đã vượt ra ngoài quốc gia để tìm lợi thế từ các nguồn lực ở các quốc gia khác.

1.2.2 Vai trò của ngành may mặc trong thương mại quốc tế

May mặc là một ngành công nghiệp điển hình của cuộc cách mạng công nghiệp nổ ra đầu tiên ở Anh từ thế kỷ thứ 18 và Lancashire đã trở thành trung tâm sản xuất sản phẩm may mặc của thế giới. Đến thế kỷ thứ 19, các nước công nghiệp phát triển như Mỹ, Đức, Pháp, Hà Lan cũng đã phát triển ngành công nghiệp rộng lớn này và thuê hàng trăm nghìn người lao động, thường ở những khu công nghiệp rất phát triển. Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Hầu hết các nước đang phát triển đều có giai đoạn coi may mặc là ngành công nghiệp chủ chốt của mình điển hình như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc… và hiện nay là Bangladesh, Việt Nam. Hơn nữa, đây là một ngành kinh tế đòi hỏi vốn đầu tư công nghệ, máy móc và trang thiết bị không quá lớn vì vậy rất thích hợp với tiến trình công nghiệp hoá của các nước nghèo cần vốn để đầu tư nhưng lại có tỷ lệ tăng trưởng sản lượng may mặc rất cao như Bangladesh, Sri Lanka và Việt Nam. [13].

May mặc cũng là ngành sản xuất đầu tiên thực hiện chiến lược mở rộng qui mô toàn cầu ở các nước phát triển và đang phát triển. Ngành may mặc tạo nhiều công ăn việc làm cho người lao động ở cả những nước phát triển với những nước đang và chậm phát triển đặc biệt là lao động nữ. Trung bình hàng năm ngành may mặc thế giới đã thu hút khoảng 20 triệu lao động chính thức mỗi năm. Tại Việt Nam, đây là ngành sản xuất đứng đầu về tạo công ăn việc làm cho khoảng 2 triệu lao động mỗi năm. Do thu hút phần lớn lao động đặc biệt là lao động ở những nước đang phát triển mà ngành này đang ngày càng tham gia sâu rộng vào sân chơi toàn cầu.

Trong thời đại toàn cầu hoá, may mặc là một trong những ngành kinh tế điển hình của việc khó kiểm soát đang phải đối mặt với những bất đồng thương mại. Khi các quốc gia phát triển mở rộng qui mô sản xuất sang các nước đang và chậm phát triển thì dệt may trở thành mục tiêu của những cuộc tranh luận chính trị gay gắt giữa các nước phát triển với những nước đang và chậm phát triển và thậm chí là với những nước phát triển với nhau. Không phải ngẫu nhiên mà dệt may trở thành ngành kinh tế duy nhất đặt ra các qui tắc thương mại thông qua hiệp định đa sợi.

1.2.3. Các công đoạn tham gia vào chuỗi giá trị hàng may mặc thế giới Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Chuỗi giá trị hàng dệt may về cơ bản gồm 5 giai đoạn chính: nguyên vật liệu, thiết kế, sản xuất, xuất khẩu và mạng lưới marketing; mỗi một giai đoạn đều có những đặc điểm về tổ chức và kỹ thuật riêng. Trong những thập kỷ gần đây, mỗi giai đoạn đều có những thay đổi cơ bản.

Công đoạn cung cấp nguyên liệu cho ngành may mặc:

  • Cung cấp nguyên liệu thô

Nguyên liệu thô chính là khâu đầu tiên tạo giá trị cơ bản trong chuỗi giá trị hàng may mặc toàn cầu là việc sản xuất nguyên liệu. Nguyên liệu cơ bản của ngành may mặc có thể được sản xuất dựa trên hai phương pháp cơ bản đó là nguyên liệu tự nhiên là sản phẩm của ngành nông nghiệp như sợi cô tông, len và tơ tằm và sợi nhân tạo được sản xuất từ dầu thô và khí tự nhiên.

Ngành sản xuất sợi đã phát triển từ rất nhiều năm và đem lại những thay đổi căn bản trên thế giới. Ngành sản xuất vải bông ở Trung Quốc đã ra đời cách đây 2016 năm, Mỹ là 1000 năm. Những khu vực trồng bông chủ yếu ở trung quốc có thể kể đến là thung lũng Sông hoa vàng và Dương tử (yellow và yangtzi). Đầu tiên chính phủ độc quyền về ngành này và cơ quan của chính phủ thu mua bông của các hộ nông dân với giá rất thấp. Họ kiểm soát và quản lý toàn bộ quá trình sản xuất và kinh doanh sợi bông. Chính sách này được duy trì cho đến những năm 80 khi mà nền kinh tế Trung Quốc phát triển theo định hướng thị trường. Sau Trung Quốc thì Mỹ là quốc gia thứ hai về sản xuất sợi bông, chiếm 20% sản lượng bông của thế giới. Cho đến nay thì Mỹ vẫn đang là quốc gia lớn nhất về xuất khẩu bông, chiếm 1/4 kim ngạch xuất khẩu bông của thế giới. Qui mô các trang trại trồng bông cũng rất đa dạng, sản lượng bông trên một héc ta cũng giảm qua các năm. [13].

Trước đây khi ngành hoá dầu chưa phát triển thì nguyên liệu thô chủ yếu của ngành dệt là bông xơ hoặc len. Ngày nay, khi khoa học công nghệ phát triển mạnh thì các sản phẩm của ngành hoá dầu, gỗ và khí tự nhiên đã cung cấp cho ngành dệt nguyên liệu tốt. Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

  • Sản xuất nguyên liệu cho ngành may

Dệt vải là một khâu quan trọng của mạng lưới cung cấp nguyên phụ liệu cho ngành may bao gồm hai công đoạn chính là kéo sợi và dệt vải. Cả hai khâu này đều có thể được thực hiện bởi mọi loại hình doanh nghiệp từ những doanh nghiệp siêu nhỏ đến những chi nhánh lớn hơn của các tnc. Tuy nhiên xu hướng chung đối với ngành dệt là nguồn vốn đầu tư cho các công ty lớn ngày càng trở nên quan trọng. Sản phẩm của ngành dệt cũng có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho hoạt động sản xuất đồ nội thất, thảm của các hộ gia đình, cho ngành may hoặc các ngành công nghiệp khác để tạo nên nhiều chuỗi giá trị khác nhau, tuy nhiên thì may mặc vẫn là ngành sản xuất chủ yếu sử dụng nhiều nhất nguyên liệu của ngành dệt.

  • Công đoạn thiết kế – sản xuất sản phẩm cho ngành may mặc

Trong hệ thống thiết kế – sản xuất quốc tế nói chung và hệ thống thiết kế – sản xuất hàng may mặc nói riêng, các hãng sản xuất lớn của thế giới hay các nhà cung cấp phụ có thể áp dụng các chiến lược thiết kế – sản xuất phù hợp với năng lực của mình trong chuỗi giá trị hàng dệt may thế giới đó là:

Khu chế xuất – epzs (export processing zones): đây là một loại hình sản xuất hàng hoá dưới dạng các hợp đồng phụ trong đó các nhà máy sản xuất hàng may mặc nhập khẩu toàn bộ nguyên phụ liệu để lắp ráp thành sản phẩm hoàn chỉnh.

Sản xuất bằng thiết bị của nước ngoài – OEM (Originnal Equipment Manufacturing): đây là một loại hình sản xuất hàng hoá dưới dạng các hợp đồng thầu phụ. Theo hình thức này một công ty sẽ nhận các hợp phần của các công ty khác để sản xuất sản phẩm của mình hoặc nhận phân phối sản phẩm của các công ty khác dưới thương hiệu của mình.

Sản xuất theo thiết kế riêng – ODM (Originnal Design Manufacturing): là hình thức công ty nhận sản xuất những sản phẩm để phân phối theo thương hiệu của một công ty khác. Công ty cung cấp thương hiệu không bắt buộc phải tham gia vào quá trình sản xuất. Do công ty ODM chịu trách nhiệm thiết kế nên mang lại giá trị gia tăng nhiều hơn so với công ty OEM. Đối với hình thức ODM quyền sở hữu trí tuệ về thiết kế sản phẩm thuộc về nhà sản xuất ODM cho tới khi người mua chọn mua toàn bộ quyền sử dụng những thiết kế này. Cho tới khi người mua nắm toàn quyền sử dụng thì nhà sản xuất ODM không có quyền sản xuất các thiết kế tương tự như vậy nếu không được bên mua ủy quyền.

Sản xuất theo thương hiệu riêng – OBM (Original Brandname Manufacturing: đây là một loại hình sản xuất được nâng cấp bởi các nhà sản xuất OEM mà ở đó các hãng sản xuất sẽ tự thiết kế, ký các hợp đồng sản xuất với nhà cung cấp nước ngoài và tự tiến hành phân phối sản phẩm. OBM là hình thức tham gia GVC ở mức độ cao nhất.

  • Công đoạn xuất khẩu Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

Mặc dù không phải là công đoạn trong chuỗi sản xuất nhưng các nhà phân phối hàng may mặc đặc biệt là những nhà bán lẻ có vai trò ngày càng quan trọng đối với ngành sản xuất hàng may mặc và đối tất cả các giai đoạn trong toàn bộ chuỗi giá trị. Các cửa hàng bán lẻ lớn thường có cả bộ phận thiết kế, cắt may, bán hàng và marketing trong công ty để giao dịch trực tiếp với các nhà thầu nước ngoài để thực hiện những đơn đặt hàng với các nhà thầu phụ. Đối với những công ty qui mô nhỏ ở những nước phát triển đã sớm trở thành các nhà sản xuất hàng may mặc, họ tổ chức kinh doanh bằng cách kết hợp khâu thiết kế, cắt may với khâu marketing và bán hàng cho mạng lưới bán lẻ.

  • Công đoạn Marketing

Mạng lưới marketing hàng may mặc thế giới đều do các hãng bán lẻ chi phối. Ở phân đoạn thượng nguồn của chuỗi giá trị hàng dệt may thế giới, các công ty sản xuất gián tiếp tiến hành lập chi nhánh mua tại nước ngoài và các công ty thương mại sẽ chi phối toàn bộ hoạt động marketing để đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Mạng lưới marketing chủ yếu được thực hiện thông qua các cửa hàng tổng hợp, cửa hàng quần áo, dây chuyền thương mại qui mô lớn, dây chuyền giảm giá… Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc.

XEM THÊM NỘI DUNG TIẾP THEO TẠI ĐÂY:

===>>> Khóa luận: Thực trạng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ở Trung Quốc

One thought on “Khóa luận: Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Trung Quốc”

  1. Pingback: Khóa luận: Bài học kinh nghiệm khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Contact Me on Zalo
0972114537